Sut i beidio herio coegfeddygon

Mae cylchgrawn a gwefan ofnadwy o'r enw What Doctors Don't Tell You wedi bodoli ers rhai blynyddoedd, bellach. Casgliad o gelwyddau a honiadau di-sail am ffug-driniaethau 'amgen' ydyw, ac mae sceptigiaid - gan gynnwys fi - yn llawn dirmyg tuag at y cyhoeddiad. Siom enfawr, fodd bynnag, oedd gweld y pwt yma yn y Private Eye diweddaraf:

Dylid nodi, efallai, bod gan Private Eye hanes o fod yn or-garedig i WDDTY. Tybed a yw'r ffaith bod y ddau gylchgrawn yn cael eu dosbarthu gan yr un cwmni, Comag, yn ffactor yn hynny o beth? Nid oes manylion am y sylwadau cas ar Facebook ac ati, felly mae'n anodd barnu (os oedd rhai ar eu tudalen, maent wedi'u dileu). Rwyf wedi edrych yn frysiog ond heb ganfod unrhyw enghreifftiau o'r hyn a awgrymir. Ond os nad yw hynny'n eglur, mae'r bygythiadau a'r hacio'n swnio'n ddi-amwys. Mae ymddygiad felly'n amlwg yn warthus ac anfaddeuol.

Mae'r arfer o fygwth trais rhywiol yn ddirgelwch anferth i mi: beth ddiawl sy'n mynd trwy feddwl y math o berson sy'n hapus i wneud hynny? Yn anffodus, mae wedi dod i'r amlwg dros y blynyddoedd diwethaf bod rhywiaeth yn broblem o fewn y 'gymuned' o sceptigiaid ac anffyddwyr ar y we, ac nad ydym fawr gwell, os o gwbl, na'r boblogaeth yn gyffredinol yn hynny o beth. Os oes gan garfan ohonom yr argraff bod yr uchod yn ffordd synhwyrol o ymateb i'n 'gelynion', yna mae gennym broblem fawr y mae angen ei datrys ar fyrder.

Yn ogystal â bod yn anfoesol, mae nonsens fel hyn yn wrth-gynhyrchiol gan ei fod yn dilysu persecution complex y bobl sy'n hyrwyddo 'triniaethau' amgen. Mae cyhoeddwyr WDDTY eisoes yn awchu i bortreadu eu hunain fel Dafyddiaid bychain yn brwydro'n ddyfal yn erbyn Goliath y sefydliad meddygol gormesol a llwgr, sef naratif gyfarwydd pob quack. Y peth olaf sydd ei angen yw i rai ffyliaid roi hygrededd i'r naratif honno.

"Diwygiad" Cwmbrân

Mae'r Victory Church yng Nghwmbrân wedi dod yn eithriadol o boblogaidd ers dechrau ychydig fisoedd yn ôl. Fe gafodd sylw ar Newyddion S4C neithiwr, oherwydd mae'r eglwys, a'r parchedig carismataidd ifanc Richard Taylor, yn honni bod dwsinau o'u cyd-addolwyr wedi cael eu gwella, trwy weddi a defodau ofergoelus eraill, o bob math o afiechydon ac anafiadau, gan gynnwys canser. Mae ambell un wedi cymharu'r peth â diwygiad Evan Roberts ym 1904.

Mae awdur y cofnod blog yma'n amlwg yn frwdfrydig iawn am yr hyn sy'n digwydd yno. Dyfynnaf ambell ddarn o'r adran am y iechydwriaeth honedig:

Some of the healing that have occurred through the Cwmbran Outpouring in the last few weeks have been extraordinary. One thing that is striking is the way in which the leaders are careful to verify each story of healing which they receive. Just a few stories will have to suffice to give an idea of what is happening.

A young man who recently became a Christian received prayer for his wrist after damaging it when he fell off his motorbike. He was instantaneously healed and did press ups at the front of the church to test it out.

An older lady who is hungry for Jesus has received more than she expected after her withered hand straightened and arthritis subsided! She feels miraculous improvement and cannot believe what God has done for her!

A brain tumour that a young girl has been suffering with has shrunk significantly. She has been told she will not need any more chemotherapy!

Some  people left one of the meetings not knowing whether to wear their glasses any more as everything now looked blurry with them on! 

A woman with a serious hormone imbalance healed as she drove home from meeting last night. Began to weep. Had to stop. Felt work of God in her. Heard voice of God: ‘It’s gone’. Cried. Then heard again ‘It’s gone’.

A young man was completely healed from leukaemia, and had the blood tests necessary to prove it.

A man with tumours on his neck found they had completely disappeared after he was prayed for.

Another man, his rib-cage pushed out of shape by a tumour found that it had completely disappeared, and his rib-cage returned to its normal position.


A young girl was completely healed of Bell's Palsy after being prayed for in a meeting. She is now medication free, and her doctors were astounded. She was also filled with the Holy Spirit, and her attacks of severe anxiety have completely gone. She used to wake up each night screaming in fear, but has slept peacefully ever since.

Yr honiadau am ganser sy'n fy mhryderu fwyaf, er bod y gweddill yn gwbl hurt hefyd. Yn wir, mae'n anghyfreithlon gwneud honiadau di-sail am wella pobl rhag y clefyd hwnnw; mae'n fater hynod ddifrifol, am y rheswm amlwg bod codi gobeithion pobl fel hyn yn golygu eu bod yn mynd i fod yn llai tebygol o weld doctoriaid go iawn neu o dderbyn y triniaethau meddygol priodol. Yn syml iawn, mae haeru pethau fel hyn yn arwain yn uniongyrchol at farwolaethau di-angen. Nid siarad gwag mo hyn: mae hynny'n digwydd yn drychinebus o aml (dyddiad heddiw sydd ar yr adroddiad yna, er enghraifft). Os yw'r lol yma yng Nghwmbrân yn parhau, yn hwyr neu'n hwyrach bydd gan yr eglwys waed ar ei dwylo.

Nid yw'n eglur pwy'n union sydd wedi "cadarnhau" y straeon hyn. Yn ôl y sôn, mae'r eglwys yn dweud wrth bobl i fynd i weld eu meddygon er mwyn sicrhau eu bod wir wedi'u gwella, ond mae'r diffyg manylion yn golygu ei bod yn anodd gwirio beth sy'n mynd ymlaen. Dyma'r un hen stori: anecdotau heb unrhyw dystiolaeth. Gwelwn yr un math o honiadau yn union ar waith ym maes meddyginiaethau amgen.

Mae'n siwr bod amrywiaeth o esboniadau i'r anecdotau uchod. Yr amlycaf yw eu bod yn achosion o or-ddweud neu gelwydd noeth. Cofier hefyd mai pobl heb hyfforddiant (na dealltwriaeth) feddygol sy'n gyfrifol am yr honiadau yma, ac mae'n bosibl mai hunan-ddiagnosis cyfeiliornus ydynt yn y lle cyntaf. Posibilrwydd arall yw bod y cleifion wedi bod yn cael triniaeth feddygol go iawn mewn ysbyty yn ystod yr un cyfnod, ond wedi dewis rhoi'r clod i gyd i'w duw yn hytrach na'r doctoriaid proffesiynol. Mae hyn yn digwydd yn rhyfeddol o aml, o ddarllen am achosion tebyg dros y blynyddoedd (o America fel arfer). Gall fod ffactorau cynilach ar waith hefyd. Er enghraifft, mae afiechydon neu anhwylderau'n aml yn mynd a dod yn naturiol. I lawer sydd wedi derbyn triniaeth aflwyddiannus ac sydd wedi dechrau anobeithio, gallwn rhyw ddeall y demtasiwn i roi cynnig ar eglwys o'r fath pan mae'r anhwylder ar ei waethaf. Oherwydd ffenomen o'r enw atchweliad i'r cymedr ("regression to the mean"), fodd bynnag, mae'r salwch neu'r boen yn aml yn gwella ar ei ben ei hun (yn enwedig os, fel y dywedais, yr oedd ar ei waethaf ar y pryd). Ar ben hynny, wrth gwrs, mae'r effaith plasebo, sy'n llawer iawn cryfach nag y mae'r rhan fwyaf o bobl yn ei sylweddoli. Mae'r esboniadau hyn i gyd lawer iawn mwy tebygol na'r casgliad a ffefrir gan gymaint o gristnogion.

Eto i gyd, mae llawer o'r anecdotau'n cyfeirio at glefydon pendant a difrifol, fel liwcemia. Nid yw liwcemia'n dueddol o wella ar ei ben ei hun. Os yw'r eglwys yma wir eisiau dweud eu bod wedi gallu gwella dyn ifanc o'r clefyd erchyll hwnnw trwy weddi, dylent roi mwy o fanylion. Mae astudio'r achosion yma'n fater digon syml, pe ceir cyfle. Ond rwyf wedi clywed am ormod o achosion gwag tebyg i ddal f'anadl: dro ar ôl tro, fe welwn ddatganiadau tebyg, a thro ar ôl tro mae astudiaethau wedi dangos nad oes tystiolaeth o gwbl (mae'n werth darllen yr erthygl yna i gyd).

Roedd yna gyfnod yn yr 1980au yn enwedig pan roedd yna ddiwydiant anferth wedi'i seilio ar y celwyddau yma. Mae hynny'n wir o hyd mewn llawer o lefydd, ond yn America o leiaf fe chwalwyd dogn helaeth o hygrededd y siarlataniaid yma (fel Peter Popoff) diolch i waith gwerthfawr James Randi a'i debyg. Nid ydynt wedi diflannu'n gyfan gwbl o bell ffordd, er hynny.

Ni raid i hyn i gyd olygu bod Richard Taylor a'i griw'n twyllo'n fwriadol (er bod hynny'n bosibilrwydd). Rwy'n derbyn ei bod yn berffaith bosibl eu bod yn gwbl ddidwyll, a'n grediniol eu bod yn helpu pobl. Serch hynny, mae eu camarwain yn beryglus, ac mae dirfawr angen eu herio.

Mae'r diwydiant fferyllol wedi torri

Gorffenais ddarllen Bad Pharma gan Ben Goldacre ychydig yn ôl, ac rwy'n flin o hyd. Mae'r llyfr yn ardderchog a phwysig, ond mae'r problemau a ddisgrifir ynddo ynghylch y system fferyllol sy'n darparu ein cyffuriau yn sicr o'ch gwylltio chithau hefyd.

Yn ôl Goldacre, sy'n feddyg, mae bai ar bawb o fewn y system: y cwmnïau fferyllol, y rheoleiddwyr sydd i fod i'w goruchwylio, cyfnodolion academaidd, academyddion, a llawer o'i gyd-ddoctoriaid.

Mae ymchwilio a chynhyrchu cyffur newydd yn waith drud, a gall gymryd degawd a mwy. Mae'r awdur yn cydnabod bod yr orchwyl yn un anodd, a dylem werthfawrogi bod llawer iawn o gyffuriau gwerthfawr iawn wedi cael eu cynhyrchu gan y cwmnïau yma. Yn anffodus, mae yna nifer o broblemau brawychus yn y system.

Yr un mwyaf difrifol, o bell ffordd, yw'r ffaith bod cwmnïau fferyllol yn dueddol o beidio cyhoeddi canlyniadau negyddol. Dyweder, er enghraifft, bod cwmni wrthi'n cynhyrchu cyffur newydd. Yn y broses o'i brofi, cynhelir naw treial, a dyweder bod canlyniadau tri ohonynt yn awgrymu bod y cyffur yn cyflawni'r hyn a obeithir amdano. Cyhoeddir y canlyniadau yma'n llawen, mewn cyfnodolion academaidd parchus, ond beth am y chwe threial arall? Yn rhyfeddol, y tebygolrwydd yw na chaiff y rheiny eu cyhoeddi; neu, efallai, un neu ddau, sydd wrth gwrs dal i fod yn ddigon i lurgunio'r argraff a gynhyrchir o'r gwir sefyllfa. Er enghraifft, cyfeiria'r awdur at astudiaeth o'r ymchwil gyhoeddedig ynghylch statinau (cyffuriau sy'n lleihau lefelau colesterol), sy'n dangos bod papur academaidd sydd wedi'i ariannu gan y diwydiant ugain gwaith mwy tebygol o gynhyrchu canlyniadau sy'n ffafrio'r cyffur o dan sylw. Mae hyn i gyd, wrth reswm, yn eithriadol o gamarweiniol; nid yn unig i gleifion, ond hefyd i ddoctoriaid ac academyddion eu hunain sydd angen gwybod beth yw'r opsiynau gorau. Un o'r arfau mwyaf defnyddiol sydd gan ymchwilwyr meddygol yw adolygiadau systematig, sef y dull o gasglu pob treial sydd erioed wedi'i wneud ar gyfer cyffur arbennig a dadansoddi'r cyfan (gan fod cywirdeb y canlyniadau'n cynyddu wrth i'r nifer o gleifion sy'n cymryd rhan gynyddu hefyd). O'r herwydd, mae canlyniadau negyddol yr un mor bwysig yn union â rhai cadarnhaol. Yn anffodus, mae'n amlwg mai blaenoriaeth y diwydiant yw canfod ffyrdd o gael y cynnyrch i'r farchnad, hyd yn oed os oes rhaid twyllo (a thwyll yw'r union air cywir).

Ateb syml Goldacre i'r broblem yma yw gorfodi pawb sy'n cynnal treial i'w gofrestru o flaen llaw, ac i gyhoeddi'r canlyniadau doed a ddelo. Mae ymdrech i weithredu rhywbeth tebyg i hyn wedi bod o'r blaen; cytunodd y cyfnodolion academaidd, o ran egwyddor, i beidio cyhoeddi treialon na gofrestrwyd o flaen llaw. Er y geiriau mawrion, fodd bynnag, gwag fu'r addewid (cyhoeddiadau masnachol ydynt, wedi'r cyfan, felly mae gwerthiant yn bwysig). Fel y dywed yr awdur, mae angen gwneud hyn o ddifrif, ac ar unwaith. Nid yn unig hynny: dylai fod yn ôl-weithredol hefyd. Dylid gorfodi pawb sydd wedi cynnal treial yn y gorffennol i gyhoeddi'r canlyniadau, negyddol neu bositif. Mae'n sgandal anferthol bod y gwaith pwysig yma'n hel llwch mewn cypyrddau tywyll yn un o swyddfeydd GlaxoSmithKline, Pfizer neu Merck. 

Er mai dyna'r ffactor bennaf oll, roeddwn yn rhyw amau bod hynny'n digwydd eisoes (er nid i'r fath raddau). O'r herwydd, fe'm synnwyd yn fwy gan y ffaith, yn ôl Goldacre, bod cymaint o'r treialon eu hunain mor wallus. Mae'n syfrdanol, er enghraifft, bod cymaint o'r treialon sy'n cefnogi cyffuriau "newydd" yn eu cymharu gyda phlasebo, yn hytrach na chyda'r cyffur gorau sydd eisoes ar y farchnad. Dylid cofio fan hyn bod pob cyffur o dan batent am y deunaw mis cyntaf, a dyma pryd mae'r cwmni â'i gynhyrchodd yn gwneud eu harian (wedi'r deunaw mis, darfu'r patent a daw rhwydd hynt i bawb gynhyrchu'r cyffur, sydd bellach yn un generig, fel yn achos aspirin). O'r herwydd, os yw cwmni arall wedi mwynhau llwyddiant gydag un cyffur, beth fydd y gweddill yn aml yn ei wneud yw cynhyrchu rhai tebyg iawn, heb wahaniaethau sylweddol ond sydd fymryn bychan iawn yn wahanol ar lefel foleciwlar. Mae'r cyffuriau yma'n mwynhau patent yn yr un modd, ond mae synnwyr yn dweud bod angen eu cymharu â'r cyffur llwyddiannus arall er mwyn penderfynu a yw'n werth chweil. Y broblem yw bod y cwmnïau yma'n farchnatwyr heb eu hail, ac maent yn aml yn llwyddo i ddarbwyllo doctoriaid bod eu cyffur yn un newydd sbon ac arloesol, er mai'r cyfan ydyw yw fersiwn llawer iawn drutach o gyffur arall llawn cystal a llawer rhatach (gan fod patent hwnnw wedi darfod). Mae'r system yn tueddu i annog y math yma o gopïo diog, y anffodus, gan fod cynhyrchu cyffuriau gwirioneddol newydd yn amlwg yn waith llawer drutach (a pheryclach, mae'n wir, gan nad oes modd rhagweld unrhyw sgil-effeithiau cas nes i ni eu profi mewn pobl). Mae'n debyg bod y Gwasanaeth Iechyd yn gwastraffu cannoedd ar gannoedd o filiynau o bunnoedd ar y cyffuriau ffug-newydd yma. Fel y gwelwch, mae'r system bresennol yn cynhyrchu aneffeithlonrwydd enbyd yn ogystal â pheryglu bywydau cleifion.

Nid yw'n help chwaith bod y berthynas rhwng y diwydiant fferyllol a'r rheoleiddwyr yn rhy agos o lawer. Mae'n ddamniol bod cymaint o benaethiaid y rheoleiddwyr yn aml yn gadael ar gyfer swyddi breision gyda'r union gwmnïau yr arferasent eu goruchwylio.

Dim ond crafu'r wyneb rwyf wedi'i wneud yma: wrth ddarllen y llyfr, fe welwch bod dwsinau o broblemau pellach (i roi un enghraifft arall - a gall hyn fod yn anodd ei gredu - mae nifer fawr o academyddion parchus yn hapus i dderbyn arian er mwyn rhoi eu henwau ar bapurau ymchwil sydd wedi'u hysgrifennu gan y diwydiant). Gall deimlo'n ddi-ddiwedd ar adegau, ac mae'n rhaid dweud bod y darllen yn gallu bod yn ddigalon. Ni ddylid anobeithio, serch hynny: mae Goldacre yn gorffen pob pennod gyda rhestr o ffyrdd o ddatrys yr amryw broblemau. Nid yw'r syniadau yma'n rai cymhleth o gwbl. Inertia yw'r prif rwystr: mae gormod o bobl o fewn y system yn elwa'n sylweddol o'r system bresennol. Yr orchwyl, felly, yw magu'r ewyllys wleidyddol er mwyn mynd ati i orchfygu'r buddianau breintiedig hynny o ddifrif.

Mae'r llyfr yn un trylwyr tu hwnt mewn rhai ffyrdd, er enghraifft wrth egluro methodoleg cynnal treial teg. Serch hynny, nid yw'n mynd i fanylder technegol o gwbl ynghylch mecanweithiau'r amryw gyffuriau. Nid oes angen gwneud hynny mewn gwirionedd (ond mae'r llyfryddiaeth ar y diwedd yn anferth, felly mae modd gwirio'r ffynonellau a darllen ymhellach pe dymunech). Mae Goldacre yn amlwg yn dyheu i'r llyfr fod yn ddylanwadol, felly mae wedi cymryd gofal i beidio dychryn pobl gyda fformwlâu cemegol ac ati. Rwy'n hoff iawn o arddull sgwrsiol Goldacre a dweud y gwir. Mae'n ail-adroddus ar brydiau, ond ymgais fwriadol i bwysleisio pwyntiau holl-bwysig yw hynny.

Gyda llaw, mae'n ddiddorol cymharu Bad Pharma (sef ail gyfrol yr awdur) gyda'i gyntaf, Bad Science. Mae'r llyfr hwnnw'n mynd i'r afael â siwdo-wyddoniaeth fel homeopathi, ffug-faethegwyr hanner-pan fel "Dr" Gillian McKeith, ac Andrew Wakefield (a fu'n gyfrifol am greu'r panig di-sail ynghylch brechiad yr MMR). Ymateb llawer o'r targedau yma oedd honni bod Goldacre ym mhoced y diwydiant meddygol prif-lif. Mae'n wir mai amddiffyn y broses wyddonol sefydliadol i raddau helaeth a wna'r llyfr hwnnw, ac mae'n aml yn bwysig gwneud hynny gan fod y bobl sy'n pedlera'r ffug-"driniaethau" yma'n beryglus tu hwnt. Mae gwyddoniaeth prif-lif yn amlwg yn well na lol di-sail McKeith a'i thebyg. Yn Bad Pharma, fodd bynnag, daw'n amlwg mai delfryd yn unig yw gwyddoniaeth berffaith. Nid oes gwrthddweud yma o fath yn y byd: nid yw'r problemau hyn yn y diwydiant fferyllol yn rhoi unrhyw fath o hygrededd i syniadau twp "amgen" fel homeopathi. Y pwynt yw mai bodau dynol fel pawb arall yw gwyddonwyr. Fel ym mhob maes mae modd i'r ddelfryd gael ei pheryglu gan gwmnïau a sefydliadau sydd am ddyrchafu elw uwch law popeth arall. Ym maes fferyllaeth, o leiaf, mae Goldacre wedi esbonio'n glir beth sydd angen ei wneud, a chydag ewyllys wleidyddol ddigonol dylid bod modd gwella'r sefyllfa'n sylweddol.

Smonach Prifysgol Cymru

Mae Prifysgol Cymru wedi cyhoeddi na fydd yn dilysu graddau nad ydynt yn llwyr o dan ei rheolaeth ei hun o hyn ymlaen. Tros y blynyddoedd diwethaf, mae'r Brifysgol wedi bod yn eithriadol o eiddgar i hybu ei hun yn rhyngwladol. Wel, byrbwyll yw'r gair mewn gwirionedd, gan fod sefydliadau mewn gwledydd tramor megis Malaysia a Thailand rhywsut wedi bod yn gwobrwyo graddau ffug yn enw'r Brifysgol. Mae'n anodd gen i ddeall sut mae'r Brifysgol wedi cael ei hun yn y fath sefyllfa a bod yn onest, ac mae'n deg holi pam fod ganddi bresnoldeb yn y fath lefydd yn y lle cyntaf. Mae Prifysgol Cymru unai wedi bod yn eithriadol o naïf a llac ei safonnau, neu'n llwgr. A'n hytrach na chael gwared ar yr is-ganghellor a fu'n goruchwylio hyn oll, mae wedi cael ei wneud yn lywydd. Rhyfedd o fyd.

Mae elfen arall i'r stori hon nad yw wedi denu cymaint o'r sylw yn y cyfryngau torfol, fodd bynnag, a hynny yw bod y Brifysgol hefyd wedi bod yn barod i ddilysu a chymeradwyo graddau mewn "triniaethau amgen". Mae hyn yn hysbys ers peth amser.

Rwyf eisoes wedi egluro fy marn am "driniaethau amgen" (yn fyr: nid ydynt yn gweithio ac mae'r ymadrodd ei hun yn ddi-synnwyr; petaent yn gweithio, ni fyddent yn amgen). Dylai fod yn destun cywilydd bod ein Prifysgol cenedlaethol, un o'n sefydliadau hynaf, yn fodlon puteinio'i henw trwy gefnogi a chymeradwyo'r fath rwtsh. Er nad yr elfen yma o'r stori yw'r un sydd wedi gyrru'r datblygiadau diweddaraf, ni allwn ond gobeithio bydd yr holl strach yn gorfodi'r Brifysgol i syllu ar ei hun a cheisio ad-ennill peth o'i hygrededd trwy stopio cefnogi siwdo-wyddoniaeth.

Roeddwn yn drist pan ddechreuodd Prifysgol Cymru ddatgymalu. Gradd Prifysgol Cymru (Caerdydd) sydd gennyf i. Erbyn hyn, fodd bynnag, nid wyf yn siwr bod hynny'n rhywbeth i fod yn falch ohono.

Adweitheg

Roedd eitemau ar ddechrau rhaglen Nia Roberts (ar gael tan hanner dydd, 20 Medi) ar Radio Cymru y bore 'ma lle roedd y gyflwynwraig yn siarad â dwy o westeion, un sy'n gweithio fel adweithegydd ac un sy'n gleient brwd. Mae'r adweithegydd yn swnio'n neis a chwbl ddidwyll, ac mae'n debyg ei bod yn cael boddhad mawr o'i swydd. Yn yr un modd, mae'r ail westai wirioneddol yn hyderus bod y driniaeth wedi bod o fudd mawr iddi ac ei bod wedi lleddfu symptomau ei chlefyd Crohn's; yn wir, mae hi mor fodlon mae hi bellach yn "astudio" er mwyn ymuno â'r gwestai gyntaf yn ei galwedigaeth. Mae hynny yn ei gwneud yn anodd i ddweud y canlynol heb swnio, a theimlo, fel bastard, ond rwy'n credu ei fod yn bwysig: mae adweitheg yn nonsens ac nid oes unrhyw fath o dystiolaeth yn ei chefnogi. Nid oes ffordd garedicach o eirio'r gwirionedd hwnnw, yn anffodus.

Mae adweitheg yn un o'r "meddyginiaethau amgen" hynny byddwch yn clywed sôn amdanynt o bryd i'w gilydd. Fel rheol hawdd i'w chofio, ystyr "meddyginiaeth amgen" yw meddyginiaeth nad oes unrhyw fath o dystiolaeth i'w chefnogi. Mae'r ymadrodd yn un hurt a di-synnwyr. Beth ydych yn galw meddyginiaeth amgen sydd yn gweithio? "Meddyginiaeth". Petai yna dystiolaeth yn dangos ei bod wir yn gweithio, yna byddai'n cael ei chymeradwyo'n eiddgar gan ddoctoriaid go iawn ac ni fyddai angen iddi fod yn "amgen". Mewn ymchwil go iawn, mae adweitheg wedi methu pob un tro.

Mae adweitheg yn dweud bod ein traed (a'n dwylo, ond ar y traed mae'r pwyslais pennaf) wedi'u rhannu i fyny fel rhywbeth tebyg i'r diagram uchod (ond gall fanylion y darlun amrywio o lyfr i lyfr; ffrwyth dychymyg ydyw wedi'r cyfan). Mae'n debyg bod y gwahanol rannau yma'n cyfateb i wahanol rannau neu organnau o'r corff. Yn ôl y sawl sy'n arddel adweitheg, mae'r parthau yma ar wadnau ein traed wedi'u cysylltu â'r organnau cyfatebol trwy gyfrwng qi, sef rhyw fath o "sianeli egni" y mae "grym bywyd" yn teithio ar eu hyd (mae'r cysyniad dychmygol yma'n amlwg iawn ym maes aciwbigiad hefyd). Felly, trwy rwbio a rhoi pwysau ar y gwahanol rannau yma o'n traed, fe haerir, mae modd gwella poenau neu anhwylderau a gysylltir â'r rhannau "cyfatebol" o'r corff.

Yn ei rhaglen, fe holodd Nia lawer o gwestiynau chwilfrydig am sut mae'r driniaeth i fod i weithio, ond ni ofynnodd yr un pwysicaf un, sef lle mae'r dystiolaeth bod yr holl beth yn gweithio o gwbl? Mae hi'n derbyn yn ddi-gwestiwn bod y cysyniad yn ddilys, ac mae hi hyd yn oed yn cydymdeimlo a'n gofyn pam fod gan gymaint o bobl "ofn" o'r driniaeth. Mae'n anodd gorbwysleisio'r ffaith nad oes y fath fecanwaith yn bodoli (ac mae pobl wedi chwilio amdano). Fodd bynnag, mae'r un mor sicr nad yw gwesteion Nia yn dweud celwydd bwriadol a'n mynd ati i dwyllo; mae'n amlwg eu bod yn ddidwyll, yn hyderus eu bod yn (neu ar fin gwneud, yn achos yr ail) darparu gwasanaeth gwerthfawr, a'n falch o'r gwaith. Mae eu calonau yn y lle iawn. Ond maent yn anghywir.

Y pwynt pwysig cyntaf yw bod llawer o'r anhwylderau y mae adweitheg yn honni eu trin yn rhai gweddol annelwig a goddrychol: blinder ac insomnia, poenau, tyndra, straen, meigryn, cryd cymalau ac ati. Mae hyn yn thema gyffredin gyda thriniaethau amgen eraill yn ogystal. Yr ail bwynt yw bod cael rhywun yn rhoi maldod i'ch traed yn teimlo'n braf iawn iawn. Nid wyf yn amau am eiliad bod gorwedd ar wely meddal mewn ystafell dywyll â golau cannwyll, cerddoriaeth dawel a lleddfol, a phersawr yn yr aer, tra bod rhywun yn mynd ati'n dyner ac araf i dyluno a rhwbio gwadnau eich traed yn mynd i beri i chi ymlacio. Cwyn gyffredin am ddoctoriaid go iawn ac ymweliadau ag ysbytai yw bod y profiad yn gallu bod braidd yn amhersonol ac nad yw'r claf yn cael cydymdeimlad llwyr. Mae adweithegyddion yn manteisio ar y canfyddiad yma gan roi cymaint o sylw a maldod ag sy'n bosibl i'w cleientiaid. Nid oes rhyfedd, felly, bod pamffledi a gwefannau adweithegwyr yn llawn anecdotau gan gleientiaid yn dweud eu bod bellach yn teimlo'n "well" mewn rhyw ffordd aneglur na ellir ei fesur. Pwy na fyddai'n teimlo'n "well" ar ôl profi'r fath foethusrwydd? Am rhyw reswm, mae llawer o bobl yn cael siom neu'n gwylltio pan rydych yn awgrymu bod eu hanwylderau, a'u gwellhad canlynol, yn deillio'n bennaf o'u meddyliau. Ond mae pwer yr effaith plasebo'n hysbys iawn erbyn hyn, ac nid yw pwyntio hynny allan yn awgrymu eu bod yn ffugio o gwbl. Mae unrhyw beth sy'n gwneud i bobl deimlo'n well yn werthfawr. Os mai plasebo sy'n gyfrifol, gorau i gyd.

Petai adweitheg yn gadael pethau fan yna, sef bodloni â darparu gwasnaeth tyluno sy'n canolbwyntio ar y traed a'r dwylo'n benodol, ni fyddai problem o gwbl. Fodd bynnag, mae'n debyg bod "adweithegydd" yn grandiach deitl swydd na masseuse. Y trueni yw eu bod yn difetha popeth trwy rwdlan am qi a'r siartiau traed hynny a grybwyllwyd uchod. Yn ogystal â'r anhwylderau a sonwyd amdanynt yn y paragraff blaenorol, mae llawer o adweithegyddion yn gwneud datganiadau mawr am allu, er enghraifft, gwella "cylchrediad gwaed", gwaredu gwenwyn o'r corff, trin anafiadau penodol a hyd yn oed gwella ffrwythlondeb (afraid dweud mai'r ateb i bennawd y Mail yw "na", tu hwnt i'r ffaith ei bod yn bosibl bod cyfle ychydig yn well o feichiogi pan rydych mewn cyflwr ymlaciol). Mae adweitheg yn chwalu'n deillion pan gwneir honiadau penodol iawn.

Rwy'n hoff iawn o'r darn canlynol gan y diweddar Richard Feynman, un o ffisegwyr pwysica'r ugeinfed ganrif, o'i lyfr "Surely You're Joking, Mr Feynman!":

One time I sat down in a bath where there was a beautiful girl
sitting with a guy who didn't seem to know her. Right away I began
thinking, "Gee! How am I gonna get started talking to this
beautiful nude babe?"

I'm trying to figure out what to say, when the guy says to her,
"I'm, uh, studying massage. Could I practice on you?"

"Sure," she says. They get out of the bath and she lies down on a
massage table nearby.

I think to myself, "What a nifty line! I can never think of
anything like that!" He starts to rub her big toe. "I think I feel
it, "he says. "I feel a kind of dent--is that the pituitary?"

I blurt out, "You're a helluva long way from the pituitary, man!"

They looked at me, horrified--I had blown my cover--and said, "It's
reflexology!"

I quickly closed my eyes and appeared to be meditating.

Doeth iawn.

Mae'n braf cael rhywun i rwbio'ch traed. Dyna'r cyfan. Petai gwella clefydau ac anhwylderau di-rif mor hawdd â darllen map a gwasgu'r darn cywir ar wadn troed, ni fyddai angen i feddygaeth fod yn gwrs mor anodd yn y coleg. Efallai bod y mater yn swnio'n bitw - eitem radio ysgafn yn unig ydoedd, sydd wedi esgor ar lith digon crintachlyd - ond mae gwirionedd yn bwysig yn fy marn i. Wedi dweud hynny, mae pob croeso i unrhyw adweithegydd sy'n darllen ddod draw i chwarae gyda fy nhraed. Ar yr amod nad ydych yn sôn gair am qi.