06/08/2018

Sylwadau Boris Johnson am y gorchudd islamaidd

Rwyf wedi esbonio fy marn am y nicáb a'r bwrca o'r blaen, felly gwnaiff grynodeb sydyn y tro: nid wyf yn eu hoffi, mae'r rhesymeg crefyddol sy'n eu cyfiawnhau yn ffiaidd, ond ni ddylid eu gwahardd oherwydd rwy'n credu'n gryf na ddylai'r wladwriaeth ddeddfu ynghylch yr hyn sy'n dderbyniol i'w dinasyddion eu gwisgo. O'r herwydd, rwy'n gwrthwynebu penderfyniad diweddar Denmarc i anghyfreithloni eu gwisgo. Mae'r ffaith bod llai na 200 o Ddaniaid yn gwisgo'r gorchudd, o boblogaeth o 5,780,000, yn awgrymu'n gryf mai 'datrysiad' i broblem nad yw'n bodoli mewn gwirionedd yw'r gwaharddiad.

Yn anffodus, mae Boris Johnson yn cytuno â mi, ac er bod sylwedd ei ddadl yn berffaith gywir, roedd rhaid iddo'i mynegi yn y modd mwyaf ymfflamychol a gwrth-gynhyrchiol posibl.

Johnson, yn drychinebus, yw prif weinidog tebygol nesaf y Deyrnas Gyfunol, felly roedd cymharu'r gorchudd islamaidd â blwch llythyrau'n anghyfrifol o ymfflamychol. Mae Johnson yn ddyn afiach ym mhob ffordd, ond nid yw mor dwp â hynny, felly mae'r ffaith ei fod yn amlwg yn credu bod defnyddio iaith fel hyn yn mynd i fod o gymorth gwleidyddol iddo'n adrodd cyfrolau digalon am yr oes sydd ohoni.

Mae rhagfarn amrwd yn erbyn mwslemiaid yn dod yn fwy cyffredin yn ein bywyd cyhoeddus, ac mae sylwadau Johnson yn amlwg yn symptom o hynny. Yr hyn sy'n rhyfeddol am stori'r person cyntaf yn Nenmarc i gael dirwy am wisgo nicáb yw mai'r rheswm iddi ddenu sylw'r heddlu yn y lle cyntaf oedd bod aelod arall o'r cyhoedd wedi ceisio rhwygo'r gorchudd oddi arni. Mewn geiriau eraill, cafodd ei chosbi am ddioddef ymosodiad. Mae hynny'n dryllio'r syniad mai ymdrech ffeminyddol i amddiffyn menywod rhag orchmynion patriarchaidd yw'r gwaharddiad. Mae'n bur amlwg mai rhagfarn sydd ar waith, a hyd yn oed wrth ddatgan ei wrthwynebiad i'r gyfraith, greddf Boris Johnson yw ei chael hi'r ddwy ffordd a manteisio ar yr union ragfarn sy'n sail iddi wrth wneud. Dyna grynodeb perffaith o arddull gwleidyddol digywilydd ac anegwyddorol y dyn.

22/07/2018

Pwysigrwydd cyfiawnder cymdeithasol

Un o'r cwynion pennaf am Leanne Wood, sy'n wynebu her ffurfiol i'w harweinyddiaeth ar hyn o bryd, yw ei bod yn treulio gormod o amser yn hyrwyddo 'niche issues'. Hynny yw, materion cymdeithasol megis hawliau menywod a lleiafrifoedd ethnig a rhywiol. Efallai bod modd dadlau, ar sail pragmatiaeth, bod y diffyg sylw a roddir i Blaid Cymru ar lefel Brydeinig yn golygu bod angen dewis un neges graidd a hyrwyddo honno, ar draul popeth arall, bob cyfle. Ond yr awgrym yn y geiriau anffodus uchod yw nad yw cyfiawnder cymdeithasol yn bwysig mewn gwirionedd.

Y pwynt amlwg cyntaf i'w nodi yw bod llawer o elynion Plaid Cymru'n teimlo'n gryf bod yr iaith Gymraeg ymysg y pethau hynny nad ydynt yn bwysig. Ond beth yw hawliau ieithyddol y Cymry os nad mater o gyfiawnder cymdeithasol? Go brin bod yna lawer o aelodau Plaid Cymru sy'n teimlo mai 'niche issue' yw'r iaith Gymraeg, ond dyna ni. Mae hynny'n wahanol, am resymau dirgel.

Oes angen ennill annibyniaeth cyn gallu canolbwyntio ar sut le fydd y Gymru annibynnol honno?  Rwy'n gallu deall dyhead pobl i geisio apelio i bawb. Mae pob mudiad gwleidyddol yn awyddus i ddenu cymaint o bobl ag sy'n bosibl, wedi'r cyfan, a'r ddadl bragmataidd, fe honnir, yw bod angen i union wleidyddiaeth y Gymru rydd aros yn amwys nes iddi gael ei gwireddu. Ond pa mor ymarferol yw hynny mewn gwirionedd? Er mwyn i ddigon o bobl ddeisyfu Cymru annibynnol, mae angen cydio yn eu dychymyg, ac er mwyn gwneud hynny mae angen dangos, cyn dechrau, sut yn union fyddai pethau'n newid yn eu bwydau pob dydd. Mantais arall yw ei fod yn fodd o wrth-ddweud yr ystrydeb diog a syrffedus am genedlaetholwyr fel pobl gul ac adweithiol.

Mae'r ddadl ynghylch blaenoriaethu cyfiawnder cymdeithasol yn gyffredin iawn mewn amryw o fudiadau. Rwyf wedi trafod, hyd syrffed bron, sut y mae'r un ffrae yn union wedi hollti'r mudiad anffyddiaeth. Siom oedd gweld cynifer o anffyddwyr amlwg yn mynegi dirmyg tuag at y 'social justice warriors', gan fynnu mai'r cyfan yw anffyddiaeth yw 'diffyg ffydd mewn duw' a dim byd mwy. Ond os mai dyna'n unig yw anffyddiaeth, faint o bwynt sydd iddi? Nid yw'n gwneud synnwyr i wrthwynebu crefydd heb hefyd gywiro'r anghyfiawnderau a gafodd gymaint o gefnogaeth ganddi ar hyd y blynyddoedd.

Felly hefyd am Gymru annibynnol. Rhaid egluro'n union sut y bydd yn rhagori ar y Deyrnas Unedig a'i holl anghyfiawnderau hithau. Yn union fel nad oes modd gwahanu cyfiawnder cymdeithasol oddi wrth anffyddiaeth, rhaid iddo ddod law yn llaw â Chymru rydd yn ogystal.

19/07/2018

Gwersi'r Holocost

Y broblem gydag anferthedd dychrynllyd yr Holocost yw bod tuedd i'w osod, fel petai, mewn categori ar wahan, y tu allan i hanes arferol, ac i bortreadu'r Natsïaid fel cartwnau. Perygl hynny yw i ni ddod yn ddirmygus o'r syniad bod modd i rywbeth tebyg ddigwydd eto. Mae cymharu pethau sy'n digwydd yn y presennol gyda'r hyn a ddatblygodd yn yr Almaen yn y 1930au yn aml yn cliché syrffedus, ond mae gwrthod dilysrwydd y gymhariaeth ym mhob achos (sef sut y dehonglir deddf Godwin erbyn hyn, er bod Mike Godwin ei hun wedi nodi bod cymharu â'r Natsïaid weithiau'n rhesymol) yn broblem hefyd.

Darllenais Black Earth gan yr hanesydd Timothy Snyder yn ddiweddar (ar ôl darllen ei gyfrol flaenorol Bloodlands y llynedd). Prif thema Snyder yw bod yr Holocost wedi dilyn trywydd gwahanol mewn ardaloedd gwahanol, gan ddibynnu ar yr amgylchiadau gwleidyddol lleol. Yn benodol, un o'i brif ddadleuon yw i'r Holocost fod ar ei waethaf yn yr ardaloedd hynny lle roedd y wladwriaeth a sefydliadau sifig wedi cael eu dinistrio'n llwyr.

Y llefydd peryclaf i fod yn iddew (neu, i raddau llai, yn aelod o grwpiau lleiafrifol eraill) oedd i'r dwyrain o linell Molotov-Ribbentrop. Dyma'r ardaloedd a gollodd eu holl sefydliadau diolch i ymgyrch y Sofietiaid yn 1939, ac eto wedyn yn 1941 pan ddaeth y Natsïaid. Heb y sefydliadau hyn, a heb unrhyw fath o gyfundrefn gyfreithiol weithredol, roedd iddewon yn hollol ddi-amddiffyn. Cymhariaeth drawiadol mae Snyder yn ei gynnig i ddangos hyn yw Denmarc ac Estonia. Roedd Estonia cyn y rhyfel, yn ôl Snyder, yn llawer iawn llai gwrth-semitaidd na Denmarc. Er hynny, yn ystod yr Holocost, lladdwyd dros 99% o iddewon Estonia. Lladdwyd prin dim o iddewon Denmarc. Mae Snyder yn priodoli hyn i'r modd y dinistrwyd gwladwriaeth Estonia yn gyfan gwbl, ddwywaith. Yn wahanol i'r ymgyrch yn y dwyrain, fodd bynnag, penderfynodd Hitler adael sefydliadau Denmarc yn eu lle, gan fodloni ar droi'r wlad yn byped Natsïaid yn hytrach na'i datgymalu'n llwyr. Am y rheswm hwn, roedd iddewon yn llawer saffach yn yr Almaen ei hun nag yn y gwledydd Slafig a oresgynnwyd gan y Wehrmacht.

Mae Snyder yn portreadu Hitler fel 'anarchydd eco-hiliol'.  Un ffaith sydd wedi mynd braidd yn angof erbyn hyn yw mai America oedd ysbrydoliaeth Hitler: roedd yn edmygu'r modd yr aeth yr Americanwyr ati i gael gwared ar y boblogaeth frodorol ac i feddianu'u tiroedd. Nid oedd y borodorion yn cael eu hystyried yn bobl go iawn, ac roedd Hitler yn dirmygu'r Slafiaid yn yr un ffordd. Dyma pam yr aeth ati i ddinistrio'u gwledydd mor drylwyr: nid oedd yn ystyied Wcrain, er enghraifft, yn wlad ddilys, gan nad oedd yr Wcraniaid yn bobl gyflawn. Bwriad Hitler oedd defnyddio tir Wcrain i dyfu bwyd i'r Almaenwyr; roedd mewn panig am brinder bwyd, am nad oedd yn credu yng ngwyddoniaeth y chwyldro amaethyddol a oedd ar fin dechrau. Mae'n bwysig atgoffa'n hunain o'r dylanwad Americanaidd ar feddwl Hitler, oherwydd mae'n dangos bod llinach hanesyddol i'r ffordd yma o feddwl. Nid ymddangos o wagle a wnaeth.

Yn y bennod olaf, mae Snyder yn pwysleisio'r angen i fod yn wyliadwrus rhag ofn i hanes ail-adrodd ei hun. Yn benodol, mae'n pryderu y bydd effeithiau newid hinsawdd ar y cyd â'r cynnydd ym mhoblogaeth y byd yn esgor ar banig ecolegol arall, wrth i'r angen am adnoddau ddwysáu. Mae Snyder yn dadlau bod hyn eisoes wedi bod yn ffactor yn Rwanda a Sudan. Mae'r rhan yma o'r llyfr yn ddadleuol: rwy'n amheus o'r posibilrwydd y bydd China'n dechrau ymgyrch i goncro rhannau o Affrica, er enghraifft, ond rwy'n ei chael yn haws o lawer eu dychmygu'n llygadu rhannau helaeth o Siberia.

Prif wers y llyfr yn fy marn i yw pwysigrwydd cofio bod yr amgylchiadau anghywir yn gallu normaleiddio, yn sydyn dros ben, ymddygiad gan bobl normal iawn na fyddai wedi cael ei ystyried fel arall. Hunan-ddiddordeb oedd yn llywio ymddygiad yr unigolion a gyflawnodd bethau drwg ar y pryd. Mae 'roedden nhw'n wrth-semitig' yn esboniad anfoddhaol ac anghyflawn i'r Holocost, oherwydd mae'n ein gwahodd i deimlo'n hunanfodlon a'n ein hatal rhag dychmygu beth a fuasem ninnau wedi'i wneud yn yr un sefyllfa.

22/04/2018

Ynghylch rhagfarn wrth-Gymraeg

Mae Rod Liddle yn ddyn diflas a dwl a diog, gyda record hir o sarhau siaradwyr Cymraeg a sawl grŵp arall. Bu wrthi eto'n ddiweddar, a bu'r ymateb, yn naturiol, yn ffyrnig.

Pob tro mae rhywbeth fel hyn yn digwydd, mae dadl ynghylch y ffordd orau i ni ymateb. Mae dau brif ddewis, sef gwylltio'n gacwn a chreu stwr, neu ei anwybyddu. Mae rhinweddau i'r ddau opsiwn. Shock jocks yw pobl fel Liddle, sy'n dweud pethau ymfflamychol er mwyn denu sylw, felly gellir dadlau mai gwireddu'u dymuniadau yw rhoi ocsygen cyhoeddusrwydd iddynt. Ar y llaw arall, mae anwybyddu'r sylwadau'n creu'r argraff nad oes gwrthwynebiad i'r fath agweddau, ac mae perygl i hynny'u normaleiddio'n dawel.

Anwybyddu sydd orau yn achos pobl di-nod ar Twitter, efallai; os mai dim ond dwsin o ddilynwyr sydd ganddynt, mae rhoi sylw iddynt bron yn sicr o fod yn wrth-gynhyrchiol. Bwriad fy nghyfrif Take That, Welsh, wrth ail-drydar pobl sy'n gwneud sylwadau dwl a jôcs blinedig am y Gymraeg, yw rhoi proc bach i'w hysbysu nad ydynt yn agos at fod mor wreiddiol a beiddgar ag y maent yn tybio. Ond ar y cyfan, rwy'n credu dylid osgoi pile-ons yn yr achosion hynny.

Mae'n wahanol pan mae'r siaradwr yn sylwebydd adnabyddus gyda phlatfform mawr. Mewn achosion fel hynny, mae ymateb gyda pile-on blin yn strategaeth synhwyrol. Mae'n bwysig sicrhau bod darllenwyr sy'n anghyfarwydd â 'dadl' yr iaith yn gweld bod sylwadau fel rhai Liddle yn anghywir. Mae darbwyllo'r Sunday Times a'r Spectator, neu Liddle ei hun, bod dweud pethau twp am yr iaith Gymraeg yn fwy o drafferth nag o werth yn nod rhesymol iawn, a'n enghraifft o siaradwyr Cymraeg yn ymateb i ryddid mynegiant Liddle a'i gyhoeddwyr gyda'u rhyddid mynegiant eu hunain.

Dywed Liddle: 'And yet as a result of this little spat I will now feel it incumbent to make a joke about Wales in every column I write, which might get boring for the readers'. Dylem 'alw'r blyff' fan hyn, a pharhau i ymateb. Mae Liddle yn gywir i ddweud y byddai hyn yn troi'n ddiflas yn fuan iawn i'r darllenwyr, ac felly i'w gyhoeddwyr. Mae gan garedigion yr iaith Gymraeg fwy o stamina yn hyn o beth; os mai mater o fynd yn ôl ac ymlaen nes bod un ochr yn cael llond bol yw hyn am fod, yna dim ond un enillydd fydd.

Eto i gyd, mae yna rai pethau dylai amddiffynwyr yr iaith beidio'u gwneud yn ystod helyntion o'r math hwn. Fel rwyf wedi'i ddweud ar ôl achos tebyg rai blynyddoedd yn ôl, mynd at yr heddlu yw un. Mae'n ddigon syrffedus pan mae shock jocks fel Liddle yn ymateb i feirniadaeth trwy swnian am eu rhyddid mynegiant. Ond mae ceisio defnyddio grym y wladwriaeth i gau eu cegau yn sensoriaeth. Dylem osgoi galluogi'r bobl yma i ferthyru'u hunain ar allor rhyddid mynegiant, oherwydd dyna'n union maent yn gobeithio amdano.

Rheswm ymarferol a phwysig arall i beidio ag annog y wladwriaeth i ddyfarnu pa safbwyntiau i'w caniatáu a pha rhai i'w gwahardd yw bod deddfu o'r fath yn anochel, yn hwyr neu'n hwyrach, o gael eu defnyddio'n erbyn carfannau llai grymus. Hyd yn oed os mai gwarchod lleiafrifoedd rhag y mwyafrif yw'r bwriad wrth eu cyflwyno, mae hanes hir o rymoedd o'r fath yn gweithredu i'r cyfeiriad arall. Mae grwpiau lleiafrifol yn ddrwgdybus o'r wladwriaeth am reswm; pam felly ymddiried yn y wladwriaeth i ddefnyddio'r fath bŵer yn y modd 'cywir'?

Ymateb arall y mae'n hen hen bryd i amddiffynwyr y Gymraeg roi'r gorau iddi yw honni mai sarhau'r Gymraeg yw'r 'rhagfarn dderbyniol olaf'. Mae Liddle ei hun yn dangos yn glir nad yw hynny'n agos at fod yn wir, gan ei fod wedi bod yn dweud pethau hiliol a misogynistaidd yn nhudalennau rhai o bapurau newydd a chylchgronnau mwyaf adnabyddus y Deyrnas Gyfunol ers degawdau. Nid oes angen 'dychmygu petai wedi dweud hyn am grŵp x', oherwydd mae'n gwneud hynny bron yn wythnosol. Dim ond chwilio Google yn sydyn sydd ei angen er mwyn gweld bod pob grŵp o dan haul yn honni mai hwy yw targed y 'rhagfarn dderbyniol olaf'.

I fod yn glir, mae'n deg, i raddau, bod carfannau penodol yn canolbwyntio'n bennaf ar y rhagfarn sy'n eu hwynebu'n uniongyrchol, gan mai dyna'r math maent fwyaf cyfarwydd ag ef. Ond mae honni bod rhagfarn wrth-Gymraeg yn 'dderbyniol' mewn modd nad yw'n wir am ragfarnau eraill yn gwneud i ni edrych yn wirion, a'n rhoi hygrededd i'r ystrydeb ein bod yn fewnblyg. Un peth yw canolbwyntio ar yr hyn sy'n effeithio arnom yn uniongyrchol, ond peth arall yw anwybyddu'n llwyr y rhagfarn nad yw'n effeithio arnom. Nid oes gennym hawl i ddisgwyl i leiafrifoedd eraill a'u cefnogwyr gyd-sefyll â ni os ydym am fod mor ddi-hid ynghylch rhagfarn yn eu herbyn hwythau.

Ni ddylai fod angen cyfleu'r syniad bod rhagfarn wrth-Gymraeg yn arbennig neu'n unigryw mewn rhyw ffordd er mwyn ei gwrthwynebu. Mae'r traddodiad o hiliaeth yn erbyn pobl â chroen tywyll yn waeth nag unrhyw beth mae siaradwyr Cymraeg croenwyn wedi'i wynebu erioed, ac nid yw cydnabod hynny'n niweidio'n hachos o gwbl gan fod y ddau beth yn wrthun. Un enghraifft arall ymysg llu o ragfarnau diog yw lol gwrth-Gymraeg Liddle a'i debyg, ac mae dweud hynny'n ddigon.

22/03/2018

Pa mor bwysig oedd Cambridge Analytica mewn gwirionedd?

Mae'r stori am ddulliau amheus Cambridge Analytica yn arwyddocaol, ond mae ambell beth am yr ymateb sy'n fy nghorddi. Yn un peth, sgandal am Facebook yw hon yn fwy na dim, ac mae'n hen bryd i arferion gwarchod data'r cwmni hwnnw dderbyn y sylw haeddiannol.

Ond yn bwysicach, rwy'n eithaf siwr nad yw dylanwad gwleidyddol y dulliau hyn mor allweddol ag y honnir. Wedi'r cyfan, roedd Cambridge Analytica'n gweithio ar ran Ted Cruz cyn Trump, ac roedd ymgyrch hwnnw'n fethiant. Dylid cofio hefyd bod gan gwmnïau fel hyn gymhelliad ariannol i or-ddweud eu heffeithiolrwydd (a chymhelliad wedyn i'w dan-ddweud pan ddaw sgandal fel hon i'r amlwg).

Ymateb cefnogwyr Trump i'r stori yw 'pa ots?', ac mae hynny'n ddealladwy. Y bobl sydd leiaf tebygol o boeni am yr holl beth yw'r union rai a gafodd eu targedu; pam cwyno am weld hysbysebion o blaid gwleidydd roeddent yn ei gefnogi?

Fel yn achos yr honiadau am gynllwynio â Rwsia, mae'r sawl sy'n dymuno esbonio Trump trwy roi'r bai ar Cambridge Analytica'n twyllo'u hunain. Ffenomen Americanaidd yw Trump; nid cael eu twyllo wnaeth ei gefnogwyr. Roeddent yn hoffi'r hyn roedd y dyn yn ei gynrychioli, sef patriarchaeth macho a hiliol.

Hiraeth o fath gwahanol sy'n gyrru'r duedd i wrthod derbyn nad ffactorau allanol arweiniodd at fuddugoliaeth Trump. Trwy geisio rhoi'r bai i gyd ar CA neu Vladimir Putin, mae nifer o sylwebyddion y canol prif lif fel petaent yn grediniol bod modd cael gwared ar Trump, smalio na ddigwyddodd ei arlywyddiaeth erioed, a dychwelyd i nirfana honedig 2015. Mewn gwirionedd, wrth gwrs, symptom o ffenomen sydd wedi bod yn berwi'n araf o dan yr wyneb ers blynyddoedd maith yw Trump. Gellir gofyn a oedd cymorth Rwsia, neu CA, yn ddigon i wthio Trump dros y llinell, ond mae'n gwestiwn llawer iawn llai pwysig na 'pam roedd bron 63 miliwn o Americanwyr yn hapus i bleidleisio dros dwpsyn hiliol?' Mae'r holl ganolbwyntio ar gwestiynau ymylol yn teimlo fel esgus i osgoi wynebu'r ffaith nad oedd pethau gystal â hynny cyn Trump wedi'r cyfan.

14/03/2018

Camddeall geneteg

Mae A Brief History Of Everyone Who Ever Lived gan Adam Rutherford yn lyfr ardderchog. Mae'n esbonio sut yr ydym yn gwybod y pethau yr ydym yn eu gwybod am eneteg, a'n trafod, wrth fynd heibio, y pethau sy'n cael eu camddeall.

Ymysg pethau eraill, mae'n feirniadol o gwmnïau sy'n honni ei bod yn gallu profi pa ganrannau o'ch genom sy'n deillio o ba rannau o'r byd, neu eich bod yn ddisgynydd i ffigwr hanesyddol enwog (fel Charlemagne, er enghraifft). Nid y broblem yw bod dweud wrth rywun bod Charlemagne yn gyndad iddynt yn anghywir, neu nad oes modd profi'r fath beth; i'r gwrthwyneb, y broblem yw bod Charlemagne yn gyndad i bawb yn Ewrop. Un o ffeithiau rhyfeddol y llyfr yw bod 4 o bob 5 o'r bobl a oedd yn fyw yn Ewrop ar y pryd yn hen (hen hen ayyb) nain neu daid i bob un person Ewropeaidd heddiw, a bod llinach yr 1 o bob 5 sy'n weddill wedi dod i ben y llwyr. Nid oes tir canol. Gan ein bod yn gwybod mai atgenhedlwr brwd oedd Charlemagne, mae'n sicr mai i'r categori cyntaf y mae'n perthyn.

Mater syml o feddwl am y rhifau yw hyn; nid oes angen samplu DNA unrhyw un i sylweddoli rhai ffeithiau syfrdanol. O'n cadair freichiau, mae modd cyfrifo mai dim ond 3,400 o flynyddoedd yn ôl y bu byw hynafiad mwyaf diweddar pob un person ar wyneb y ddaear. Gan gadw hyn mewn cof, nid oes unrhyw beth arbennig am fod yn ddisgynydd i rywun fel Owain Glyndŵr. Nid oes angen i'r un ohonom olrhain ein llinach yn arbennig o bell yn ôl cyn cyrraedd rhyw fath o frenin neu dywysog.

Ceir hefyd yn y llyfr drafodaeth helaeth am hil. Neu, yn hytrach, mae'n gwneud y pwynt nad yw hil, mewn gwirionedd, yn gysyniad gwyddonol ystyrlon o gwbl. Mae llawer iawn mwy o wahaniaethau genetig o fewn 'hiliau' gwahanol nag sydd rhyngddynt. Wrth gwrs, mae hilgwn o bob oes wedi hawlio mai o'u plaid hwy mae gwyddoniaeth (mae Rutherford yn trafod ffolineb ewgeneg yn helaeth), ac mae'r un peth yn wir am heddiw. Yn union fel Francis Galton gynt, cri syrffedus pobl fel Jordan Peterson a Charles Murray yw mai gwyddoniaeth bur sy'n eu gyrru, tra bod eu gwrthwynebwyr (ni'r social justice warriors bondigrybwyll) yn ildio i emosiwn am nad ydym yn hoffi'u casgliadau. Fel mae Rutherford yn ei ddangos, y gwrthwyneb llwyr sy'n wir.

01/03/2018

Ein dyfodol dystopaidd

Rwy'n argyhoeddedig erbyn hyn bod y dyfodol yn wirioneddol dywyll. Gyda phob difrifoldeb, rwy'n dechrau teimlo ein bod yn llithro tuag at ddystopia totalitaraidd, a hynny o fewn f'oes fy hun. Mae democratiaeth ar drai ymhob man, ac nid oes rheswm i dybio nad parhau i waethygu fydd pethau.

Un o brif hanfodion cymdeithas sifig iach yw'r syniad bod pawb sy'n byw ynddi'n rhannu'r un fersiwn o realiti (i raddau, o leiaf). Heb hynny, mae trafodaeth adeiladol yn amhosibl, ac mae awdurdod sefydliadau cyhoeddus yn dadfeilio. Pan ddyfeisiwyd y rhyngrwyd, y disgwyl oedd y byddai'n arwain at boblogaeth hynod wybodus, gyda holl ffeithiau'r byd ar flaen ei bysedd. Wrth gwrs, mae holl ffeithiau'r byd ar flaen ein bysedd, ond fel y gwyddom bellach, y broblem yw bod llond byd o lol yn cystadlu am sylw hefyd.

Yn groes i'r disgwyl, mae technoleg a'r we yn bygwth y syniad o realiti y mae modd i ni gyd gytuno arno. Mae'n hawdd canfod gwybodaeth gywir a defnyddiol ar y we, ond mae'r un mor hawdd canfod a chreu nonsens. Yn hytrach na chryfhau'r syniad o realiti gwrthrychol, tuedd pobl yw creu eu swigod epistemolegol eu hunain. Dyma dir ffrwythlon ar gyfer theorïau cynllwyn. Nid ffenomen newydd mo hyn, wrth reswm; mae'r reddf i anwybyddu safbwyntiau neu ffeithiau anghyfleus wedi bodoli erioed, ac mae'n dod yn amlycach pan mae carfannau sylweddol o bobl yn dechrau teimlo eu bod yn cael eu 'gadael ar ôl' diolch i anghydraddoldeb rhemp. Ond mae'r we wedi gwneud y broses yn llawer haws a llawer iawn mwy niweidiol (ac am barhau i wneud hynny).

Nid oes digon o sylw'n cael ei roi i'r ffaith frawychus ein bod yn agos iawn iawn at y pwynt lle bydd yn hawdd creu fideos ffug ond argyhoeddiadol o unrhyw berson yn dweud neu wneud unrhyw beth o dan haul. Bydd canlyniadau hyn yn bellgyrhaeddol a thrychinebus: erbyn etholiad arlywyddol nesaf America yn 2020, mae perygl na fydd yn bosibl credu unrhyw glip fideo. Bydd fideos ffug yn drysu pawb, a bydd clipiau go iawn, o bwys, yn cael eu cyhuddo o fod yn ffug (mae'r broses yma eisoes wedi dechrau; mae Donald Trump bellach yn honni nad ei lais ef sydd yn y fideo Access Hollywood lle cafodd ei recordio'n disgrifio'i ddulliau camdrin menywod). Nid oes modd gorbwysleisio'r niwed bydd hyn yn ei achosi. Yr unig ganlyniad posibl fydd dadfeilio pellach y sffêr gyhoeddus.

Canlyniad anochel hynny, yn ei dro, fydd mwy a mwy o awtocratiaeth. Mae awtocratiaeth yn ffynnu pan mae popeth yn edrych yn llanast, gan mai'r demtasiwn yw chwilio am arweinydd newydd anghonfensiynol a gwrthsefydliadol i roi 'trefn' ar bethau (er mai mwy fyth o lanast sy'n dilyn hynny fel arfer). Mae hynny ynddo'i hun yn hen ddigon o reswm i fod yn nerfus, ond ar y cyd â'r dechnoleg sydd am gael ei datblygu dros y degawdau nesaf, dylai godi ofn gwirioneddol arnom.

Rydym yn clywed llawer am geir fydd yn gyrru'u hunain, a dronau Amazon fydd yn cludo parseli'n awtomatig, ond nid oes digon o sôn am ddibenion militaraidd y math yma o dechnoleg. O safbwynt milwrol, byddai'r manteision yn amlwg. Bydd galw mawr amdano hefyd. Ystyrier, er enghraifft, y ffaith bod dronau am barhau i wella a'u pris am ostwng; nid yw'n anodd dychmygu terfysgwyr yn manteisio arnynt yn y blynyddoedd i ddod. Yr ateb 'amlwg' i'r broblem honno gan ein llywodraethau fydd dronau gwrth-ddronau'n plismona'r awyr.

Mae'n anodd peidio gwenu wrth wylio clipiau o robotiaid yn agor drysau a chwarae pêl-droed a gwneud backflips. Ond ar ôl ychydig eiliadau, mae fy meddwl yn dychwelyd at y ffaith mai prif ddefnyddwyr y dechnoleg yma yn y pen draw fydd ein byddinoedd a gwasanaethau 'diogelwch'. Bron heb i ni sylwi, bydd y byd o'n cwmpas yn dechrau efelychu ffilm wyddonias ddystopaidd, gyda pheiriannau awtomatig arfog ar batrol ymhob man.

Ar yr un pryd, mae technoleg eisoes yn adnabod ein gwynebau'n awtomatig a galluogi gwladwriaethau i gadw golwg ar ein holl weithgareddau. Mae system sinistr eisoes yn cael ei gosod yn China. Nid cyd-ddigwyddiad yw'r ffaith mai gwladwriaeth dotalitaraidd sy'n arloesi yn hynny o beth, ond ni fydd yn cymryd llawer o amser i'n llywodraethau ninnau chwennych tegannau tebyg.

Mae grymoedd gwrth-ddemocrataidd felly am fod yn magu stêm ar yr union adeg pan mae technoleg ar fin ei gwneud yn haws nag erioed i gyfundrefnau awtocratig ein rheoli. Rwy'n aml wedi beirniadu paranoia ar y blog yma, ac mae'n bosibl fy mod yn euog o'r un peth. Bydd raid i chi faddau i mi a chaniatáu'r un chwiw yma. Ond bob tro rwy'n meddwl am y pwnc hwn, rwy'n mynd yn llai a llai gobeithiol. Efallai bod y darlun uchod yn eithafol, ond erbyn hyn rwyf fwy neu lai'n sicr mai dyma lwybr y degawdau nesaf, o leiaf yn rhannol.

22/02/2018

Ta-ta Billy Graham

Mae'r efengylwr Billy Graham wedi marw o'r diwedd. Nid oes unrhyw beth fel marwolaeth i ddenu gor-ganmoliaeth. Dyma, er enghraifft, oedd gan Barack Obama i'w ddweud:
Mae'n debyg bod disgwyl i ni barchu Graham am fod yn 'anwleidyddol' ei genhadaeth. Er nad oedd, efallai, mor adweithiol a cheidwadol â rhai efengylwyr amlwg eraill (gan gynnwys ei fab ei hun, Franklin), nid yw hynny'n dweud rhyw lawer. Roedd yn ddyn ofnadwy o adweithiol a cheidwadol yr un fath.

Fel televangelist arloesol, daeth yn ddyn cyfoethog dros ben trwy dwyllo pobl, ac ef a flaenarodd y tir ar gyfer yr efengylwyr gwaeth byth a ddaeth ar ei ol. Roedd yn wenwynig o wrth-semitig, a homoffobig. Roedd yn daer o blaid cyflawni troseddau rhyfel, gan annog Richard Nixon i ddefnyddio arfau niwclear i ddinistrio argaeau yn ystod rhyfel Fietnam.

Mae'n derbyn cryn glod am fod yn gymharol flaengar ynghylch hil, ond nid yw'n ei haeddu. Roedd yn dweud pethau neis-neis tocenistaidd o dro i dro, ac, ar y cyfan, roedd yn tueddu i wrthod i'w gynulleidfaoedd gael eu gwahanu ar sail lliw croen. Ond os oedd yn ymgyrchu o gwbl o blaid cydraddoldeb, rhoi'r pwyslais ar 'ennill calonnau' unigolion a wnaeth yn hytrach nag ar newid polisïau'r llywodraeth. Nid oedd yn cefnogi unrhyw gamau pwrpasol a phenodol i gyflawni unrhyw beth o bwys. Roedd yn ystyried ei hun yn gyfaill i Martin Luther King Jr, ond fe wnaeth gymaint i lesteirio gwaith hwnnw ag a wnaeth i'w helpu.

Mae tabŵ yn erbyn dweud pethau angharedig am bobl sydd newydd farw, ond rhagrith fyddai peidio. Roeddwn yn credu mai dyn ofnadwy ydoedd tra roedd yn fyw, ac mae'r holl farwnadau cyfoglyd yn golygu mai dyma'r union amser i dynnu sylw at y ffeithiau amdano.

30/01/2018

Y Cymry adweithiol

Oherwydd cyfuniad rhyfedd o amlygrwydd y mudiad #MeToo a gwleidyddiaeth fewnol Plaid Cymru, mae yna adwaith gwrth-ffeminyddol amlwg wedi ymddangos ar y cyfryngau cymdeithasol Cymraeg a Chymreig dros yr wythnosau diwethaf. Mae hyn yn amlwg yn siomedig, ond ni ddylai fod yn syndod. Wedi'r cyfan, mae'n ddadl sydd i'w gweld ym mhobman (mae'r mudiad rhyngwladol sy'n hyrwyddo anffyddiaeth a seciwlariaeth eisoes wedi'i hollti'n chwyrn gan yr un ffrae, gan fy nadrithio innau), ac nid oes rheswm i Gymru fod yn wahanol.

Rydym eisoes wedi gweld arwyddion bod llawer o Gymry'n hiliol, neu'n camddeall beth yw hiliaeth. Mae'r un peth yn wir, fe ymddengys, am agweddau tuag at fenywod. Yn benodol, mae'n amlwg bod diffyg dealltwriaeth ynghylch beth yn union y mae ffeminyddion yn ei ddweud.

Cafwyd enghraifft syrffedus o hyn ar wefan Golwg 360 yn ddiweddar. Mae Dr Nia Edwards-Behi wedi ymateb gydag erthygl dda dros ben, ond mae'r sylwadau ar waelod honno gan ddarllenwyr y wefan, os rywbeth, hyd yn oed yn waeth na'r ysgrif wreiddiol ('Nia fach', wir).

Mae gwrthwynebwyr ffeminyddiaeth yn hoff iawn o adeiladu dynion gwellt. Yn hytrach na gwrando ar beth mae ffeminyddion yn ei ddweud, gwell ganddynt yw dychmygu fersiwn ffug o'u dadl ac ymosod ar honno yn lle. Dyna sy'n digwydd pan mae'r bobl yma'n cwyno bod ffeminyddion yn 'casáu dynion' ac am wahardd dynion rhag siarad â hwy'n gyfan gwbl. Mae dyhead ffeminyddion mewn gwirionedd yn syml, sef i ddynion roi'r gorau i aflonyddu arnynt. I bobl gall, mae'r ffin rhwng y derbyniol a'r amhriodol yn glir ac amlwg; os nad ydyw i chi, rwy'n pryderu am y menywod yn eich bywyd.

Y gri ddiflas a geir dro ar ôl tro gan y misogynistiaid yw bod ffeminyddion, a 'social justice warriors' eraill, yn 'blu eira'. Nid yw'r bobl sy'n defnyddio'r ymadrodd hwnnw'n tueddu i arddangos llawer o hunanymwybyddiaeth. Mae eu cyhuddiad bod ffeminyddion yn hysteraidd a gor-sensitif yn ymylu ar fod yn ddoniol; maent yn amlwg yn ddall i'w gor-ymateb gorffwyll eu hunain i gais hollol syml a synhwyrol. Syrffedus hefyd yw cwyn yr awdur gwreiddiol bod ymateb Nia Edwards-Behi yn peryglu ei ryddid mynegiant. Iddo ef, mae'n debyg mai ystyr rhyddid mynegiant yw'r hawl i rwystro pobl eraill rhag egluro ei fod yn anghywir.

Am ba bynnag reswm, mae yna flas misogynistaidd iawn i'r ysbryd gwrth-sefydliadol a populist sydd wedi cydio'n ddiweddar. Nid oes rheswm anochel bod raid i hynny fod yn wir, hyd y gwelaf i, ond fel hynny mae pethau wedi datblygu. Cyhuddir ffeminyddiaeth o fod yn safbwynt sefydliadol, er bod yr argraff hwnnw'n chwerthinllyd. A dweud y gwir, mae hynny'n adleisio problem Plaid Cymru, sydd rywsut wedi llwyddo i gael ei phortreadu fel plaid sefydliadol - argraff sy'n ei niweidio - heb ddod yn arbennig o agos at rym gwirioneddol. Mae'n amlwg bod rhywbeth od wedi digwydd pan mae pobl yn cyhuddo Leanne Wood, o bawb, o ymgorffori'r sefydliad (cofier bod y Blaid wedi colli dau aelod o'i grŵp dros y flwyddyn ddiwethaf am resymau sy'n gwrthddweud ei gilydd: un oherwydd bod y Blaid yn rhy sefydliadol, a'r llall am nad yw'n ddigon sefydliadol!).

Rwy'n credu mai hyllach aiff pethau. Yn wir, mae perygl gwirioneddol i fisogynistiaeth achosi hollt difrifol yn y mudiad cenedlaethol. Na, nid yw gwrthwynebu ffeminyddion o reidrwydd yn eich gosod ymhlith yr alt-right, ond mae'n ffaith mai misogynistiaeth yw'r gateway drug i'r mudiad hwnnw. Rwyf wedi rhybuddio'n ddiweddar bod elfennau o'r alt-right eisoes yn bodoli o fewn cenedlaetholdeb Cymreig, felly nid wyf yn arbennig o obeithiol am yr hyn sydd o'n blaenau. Eironi digalon gwrth-sefydliadaeth, y dyhead i roi 'cic' iddyn 'nhw', yw mai cicio grwpiau llai ffodus a wneir fel arfer yn y pen draw, nid y rhai sydd wir mewn grym.

19/12/2017

Lleiafrifoedd ethnig a'r Gymraeg

Mae llawer o siaradwyr Cymraeg yn hiliol.

Ffaith syml ac anniddorol yw'r uchod. Ceir hilgwn ym mhob carfan o'r boblogaeth, felly byddai'n rhyfedd petai siaradwyr Cymraeg yn eithriad. Nid yw hynny'n reswm i'w anwybyddu, wrth reswm; mae'n hanfodol ein bod yn beirniadu hiliaeth gan Gymry pryd bynnag y daw i'r amlwg.

Mae dau reswm am hynny. Y pwysicaf a'r amlycaf yw bod hiliaeth yn ffiaidd. Yr ail yw oherwydd bod y ffaith mai lleiafrif yw Cymry Cymraeg yn golygu bod rhagfarn gan rai o'i siaradwyr yn cael ei defnyddio i bardduo'r iaith ei hun gan ei gelynion. Mae'r gwrth-Gymraeg yn awyddus i bortreadu'i siaradwyr fel hilgwn senoffobaidd, felly dylem osgoi rhoi'r cyfle iddynt.

Mae trafodaeth gwerth ei chael am berthynas y Gymraeg a phobl o leiafrifoedd ethnig. Os yw'r Gymraeg i ffynnu, mae rhaid iddi fod yn iaith amlddiwylliannol. Mae'n bwysig felly ein bod yn gwrando pan mae aelodau o leiafrifoedd ethnig yn sôn am eu profiadau â hi, hyd yn oed (na, yn enwedig) pan mae hynny'n ein gwneud yn anghyfforddus. Eto i gyd, teimladau cymysg a gefais wrth ddarllen yr erthygl hynod ddadleuol hon gan Oruj Defoite am ei phrofiadau yng Nglyn Ebwy. Rwyf wedi gwrthsefyll y demtasiwn i ymuno yn y pile-on ar Twitter, felly dyma geisio rhoi trefn ar fy meddyliau fan hyn.

Fel dyn gwyn sy'n siarad Cymraeg, mae profiad dynes di-Gymraeg â chroen tywyll yn estron i mi, ac o ganlyniad rwy'n anghyfforddus â'r syniad o ddiystyru disgrifiad Defoite o'i phrofiadau yn llwyr, fel petawn i'n gwybod yn well. Ond ni allaf helpu'r peth: mae sawl darn o'r erthygl yn codi ael. Dywed, er enghraifft, ei bod yn cael ei chwestiynu am ei sgiliau Cymraeg 'drwy'r amser'. Yng Nglyn Ebwy?! Mae'r erthygl yn amwys am y lleoliad yn hynny o beth, ond mae'n swnio'n rhyfedd i mi dim ots lle sydd o dan sylw. Pwy ddiawl yw'r bobl yma?

 ymlaen i ddweud mai'r un bobl sydd wedyn yn mynnu gwybod o ble y mae'n dod 'go iawn'. Yr awgrym plaen fan hyn yw mai siaradwyr Cymraeg sy'n gyfrifol am yr hiliaeth yn ei bywyd. Mae'r cyhuddiad yn un difrifol. Os yw'n wir, byddai mwy o fanylion am y bobl hyn yn ddefnyddiol dros ben, achos mae angen i ni'u rhoi yn eu lle.

Yn anffodus, nid yw'n helpu pethau trwy fynd ymlaen i ddweud bod cyhuddiad annifyr Aneurin Bevan bod Cymru'n cael ei rhedeg “by small pockets of Welsh-speaking, Welsh-writing zealots, with the vast majority of Welshmen denied participation in the government of their country” yn wir o hyd. Mae yna hen hanes fudr o bardduo lleiafrifoedd trwy awgrymu eu bod yn fwy grymus na'r gwirionedd, a'u bod yn camddefnyddio'r grym hwnnw er mwyn gwarchod eu buddiannau'u hunain, ac mae'n drist gweld aelod o leiafrif arall yn gwyntyllu'r myth.

Yn dilyn yr ymateb blin ar Twitter, cafwyd erthygl gan Abdul-Azim ar wefan yr IWA yn cefnogi Defoite. Dywed bod hiliaeth yr un mor gyffredin yng Nghymru ag yn Lloegr, sy'n deg ond amlwg. Pwysleisia'r pwynt trwy gyfeirio at bresenoldeb UKIP yn y Cynulliad a ralïau gan grwpiau neo-natsïaid. Wrth gwrs mae UKIP a mudiadau asgell-dde eithafol yn elyniaethus tuag at y Gymraeg hefyd, felly mae'n bod yn llithrig braidd fan hyn. Ond gwir asgwrn y gynnen yw'r paragraff anghynnes hwn:
Oruj is highlighting an experience, one which I think is increasingly common, of the Welsh language being used by some to further entrench a racial hierarchy in which black and minority ethnic people are at the bottom. Should this even be surprising, given the resurgence of far-right politics and white supremacism here and abroad?
Mae'r darllenwr cyffredin yn sicr o ddehongli'r datganiad yma trwy gasglu bod ymgyrchwyr iaith yn defnyddio'r Gymraeg yn bwrpasol fel arf hiliol. Mae'n ensyniad difrifol a hyll tu hwnt. A dweud y gwir, mae dweud y fath beth mewn ffordd mor ffwrdd-â-hi yn beryglus. Er fy awydd i roi gwrandawiad teg i'r erthygl, roedd y darn yma'n ddigon i beri mi golli pob cydymdeimlad â'r gweddill.

Fel y dywedais, mae'n hanfodol i'r iaith bod pobl o leiafrifoedd ethnig yn dod i'w siarad. O safbwynt hyrwyddo'r iaith, byddai gwrthod croeso iddynt yn gamgymeriad strategol hurt, heb sôn am fod yn ffiaidd. Fel y dywed Joao Morais ar Twitter, mae ymgyrchwyr iaith yn awyddus i bortreadu'r Gymraeg fel iaith gosmipolitanaidd. Os rywbeth, mae perygl i ni gynhyrfu gormod a thrin lleiafrifoedd ethnig Cymraeg eu hiaith fel novelty bendigedig. Dylai eu bodolaeth gael ei hystyried yn beth hollol normal.

Eto, nid gwadu yw hyn bod yna siaradwyr Cymraeg sydd, am ba bynnag reswm gwirion, am gadw'r iaith yn wyn. Nid oes gennyf reswm i dybio nad ydynt yn bodoli. Ond mae'r erthyglau hyn yn awgrymu bod yna broblem neilltuol ymysg Cymry Cymraeg, felly teg yw gofyn am fwy o fanylion i ddangos bod hynny'n wir. Mae'r erthyglau wedi bod yn fêl ar fysedd troliaid gwrth-Gymraeg y we, sy'n dangos pa mor anghyfrifol yw gwneud cyhuddiadau fel hyn heb dystiolaeth.

Mae'r ddwy erthygl yn mynegi pryderon bod y Gymraeg yn gallu bod yn 'exclusionary'. Ar un law, nid yw'r cyhuddiad yn gwneud llawer o synnwyr. Os nad ydych yn deall iaith, nid ydych yn mynd i allu deall y rhan fwyaf o'r pethau sy'n digwydd trwy gyfrwng yr iaith honno. Dyma natur ieithoedd gwahanol, ac nid oes llawer all unrhyw un ei wneud am y peth. Beth mae'n ei olygu i ddweud dylai iaith fod yn fwy 'inclusive'? Yr unig ystyr onest ac ystyrlon yw sicrhau bod pawb yn y wlad yn cael y cyfle i'w dysgu a'i defnyddio. Mae galw ymdrechion i hyrwyddo'r iaith ac annog ei defnydd yn 'exclusionary' yn ddryslyd tu hwnt; 'exclusionary' fyddai ceisio cadw'r Gymraeg yn glwb cyfrinachol cul. Dylent ddewis un cyhuddiad a bod yn gyson.

Ar y llaw arall, nid yw dysgu Cymraeg yn hawdd, ac mae'n amlwg yn anos byth i fewnfudwyr sy'n ansicr eu Saesneg. Teg hefyd yw'r pwynt bod dysgu iaith newydd yn llawer haws i bobl dosbarth canol, sy'n meddu ar fwy o amser ac adnoddau. Yr ateb, eto, yw croesawu pawb sydd am wneud defnydd o'r iaith a gwneud popeth o fewn ein gallu i'w cynorthwyo. Yn y cyfamser, dylem gondemnio pob Cymro hiliol.

12/12/2017

Ynghylch dyneiddio natsïaid

Yn ddiweddar, mae genre syrffedus o newyddiaduraeth wedi dod fwyfwy i'r amlwg, sef portreadau tyner o ffasgwyr ac ymgyrchwyr o blaid goruchafiaeth y dyn gwyn. Dyma enghraifft arbennig o anffodus gan y New York Times: proffeil o Natsi o'r iawn ryw o Ohio, gyda phwyslais ar y ffaith ei fod yn treulio llawer o'i amser yn gwneud pethau normal bywyd.

Rwy'n credu'n gryf ei bod yn bwysig peidio portreadu natsïaid fel rhyw fath o gartŵns. Mae perygl o'u gosod mewn categori ddi-gymhariaeth ar wahan, fel petaent o blaned arall. Byddai gwneud hynny'n awgrymu nad ydynt yn berthnasol i'n byd ni heddiw. Call, felly, yw cofio mai pobl o gig a gwaed yw natsïaid. I raddau helaeth iawn, mae eu bywydau'n debyg i'n rhai ni; maent yn byw yn ein cymunedau, yn caru'u mamau, a'n prynu bwyd mewn siopau.

Problem yr erthygl, a rhai eraill o'r un anian, yw y dylai hyn fod yn amlwg. Nid yw "pobl yw natsïaid" yn stori ddiddorol. Oes wir angen ei hadrodd?  Roedd hyd yn oed Hitler yn gallu bod yn glên weithiau; so what? Unig ganlyniad erthyglau fel hyn yw rhoi platfform i bobl ffiaidd a normaleiddio'u safbwyntiau.

Mae llawer wedi amddiffyn yr erthygl trwy gyfeirio at the banality of evil, geiriau enwog Hannah Arendt. Ond nid dyma oedd gan Arendt mewn golwg, ac mae'n anffodus bod ymadrodd mor ddefnyddiol wedi troi'n cliché a cholli ystyr. Nid llyfr am Eichmann yn mynd â'i gi am dro a dweud 'helo' wrth ei gymdogion yw Eichmann In Jerusalem. Esboniad ydyw o sut y daeth gwneud pethau hollol erchyll i deimlo'n normal o dan yr amgylchiadau. Awgrymaf nad rhoi llwyfan enfawr i natsïaid, heb herio'r dadleuon o gwbl, yw'r ffordd orau o sicrhau na ddaw'r amgylchiadau hynny'n eu hôl.

Ar 20 Awst 1939, 12 diwrnod cyn i'w danciau groesi'r ffin i Wlad Pwyl, fe gyhoeddodd y Times enghraifft o'r genre yma am neb llai na Hitler ei hun, a'i dŷ gwyliau yn y mynyddoedd. Wyth degawd yn ddiweddarach, ymddengys nad ydynt wedi dysgu'r wers.

07/12/2017

Yeshua

Rwyf newydd fwynhau darllen Iddew gan Dyfed Edwards yn arw. Mae'n adrodd stori Yeshua (Iesu), a sut y bu i hwnnw ganfod ei hun ar y groes.

Anffyddiwr yw Dyfed, ond nid polemig gwrth-Gristnogol yw'r nofel o bell ffordd. Os rywbeth, roeddwn yn cydymdeimlo llawer mwy â'r Yeshua yma, sy'n gymeriad o gig a gwaed, nag â fersiwn arwynebol ac anghyson y Beibl. Nid oes unrhyw elfennau goruwchnaturiol, wrth reswm, ac mae'n cynnig esboniadau banal dros ben ar gyfer tarddiad stori porthi'r pum mil a'r honiad bod Yeshua/Iesu wedi cerdded ar wyneb Môr Galilea.

Mae Yeshua'r nofel yn ddyn ecsentrig, yn grediniol mai ef yw'r meseia. Fel mae'r llyfr yn ei ddangos, roedd hynny'n beth cyffredin iawn ar y pryd. Trefedigaeth Rufeinig oedd Israel y cyfnod; o ganlyniad roedd y lle'n ferw gwyllt o chwyldroadwyr anniddig.  Gydag amgylchiadau o'r fath, nid rhyfedd bod yno dir ffrwythlon ar gyfer chwltiau apocalyptaidd di-rif. Yn wir, pwynt a anghofir yn aml gan Gristnogion modern yw bod Yeshua, ei ddilynwyr, a Christnogion cynnar yn gyffredinol, yn gyndyn bod diwedd y byd ar fin cyrraedd yn ystod eu hoes hwy.

Gan fod y plot mor gyfarwydd, cryfderau'r nofel yw'r cymeriadau a'r arddull. Mae llawer iawn o ail-adrodd rhythmig, ac mae'n effeithiol dros ben. Roeddwn hefyd yn hoff o'r defnydd o enwau Hebraeg.

Mae darllen y gyfrol wedi f'anfon i feddwl eto am yr holl ddamcaniaethu ynghylch bodolaeth Iesu Grist fel ffigwr hanesyddol. O gofio'r diffyg cofnodion cyfoes, nid oes modd gwybod i sicrwydd. Yn wir, pan mae cyn lleied o wybodaeth ar gael, nid wyf yn siwr beth mae hyd yn oed yn ei olygu i ofyn a oedd yn berson go iawn ai peidio. Gwyddom bod rhywun o'r enw Yeshua wedi bod yn fyw yn Israel 2,000 o flynyddoedd yn ôl, oherwydd y ffaith syml bod hwnnw'n enw cyffredin ar y pryd. Ond heb dystiolaeth ddibynadwy am fanylion ei fywyd, nid yw'n gwneud synnwyr i drin cymeriad y chwedl fel person hanesyddol yn fy marn i.

Mae hyn yn wir am gymeriadau fel y Brenin Arthur hefyd. Efallai na fodolodd y fath berson erioed. Efallai bod yno rywun â'r enw hwnnw wedi bod yn rhyw fath o frenin. Neu efallai ei fod wedi'i seilio ar gyfuniad o wahanol gymeriadau lled hanesyddol. Ond gan mai ffrwyth dychymyg yw pob manylyn pellach, beth yw'r ots? Petai crefydd yn codi'n y dyfodol wedi'i seilio ar gymeriad o'r enw Dylan Llyr, a fu fyw yng Nghymru yn 2017, ond bod pob manylyn bywgraffiadol arall yn hollol anghywir, yna nid 'fi' fyddai'r cymeriad hwnnw o gwbl mewn gwirionedd.

Beth bynnag yw'r gwir am Iesu Grist, mae'n hawdd iawn dychmygu sut gall stori Iddew fod yn agos ati. Yn hynny o beth, efallai bod y nofel yn fwy o her i ddilynwyr modern Iesu Grist nag y byddai llyfr amrwd gwrth-Gristnogol wedi bod (sef beth y buaswn i, yn ôl pob tebyg, wedi'i gynhyrchu petawn i wedi rhoi cynnig arni). Mae'r nofel yn dangos yn glir (trwy gyfrwng stori afaelgar a chrefftus, nid trwy bregethu) sut mae chwedlau rhyfeddol yn gallu tyfu, gyda digon o amser, o ddigwyddiadau gwreiddiol perffaith naturiol a banal. Rwy'n ei chael yn anodd iawn deall sut y gall unrhyw un ddarllen Iddew a pharhau i fynnu bod chwedlau goruwchnaturiol y Beibl yn debygol o fod yn wir.

29/11/2017

Y dde eithafol a chenedlaetholdeb Cymreig

Mae gennyf erthygl yn Nation Cymru'n rhybuddio am lond dwrn o gyfrifon Twitter a thudalennau Facebook sy'n lledaenu delweddau yn enw cenedlaetholdeb Cymreig ond sy'n deillio o fudiad yr alt-right eithafol. Efallai mai naïfrwydd sydd i gyfrif mewn ambell achos yn hytrach nag eithafiaeth gwirioneddol, ond mae'n hanfodol bod cenedlaetholwyr Cymreig yn cadw'n glir o'r math yma o beth o gofio hanes hir eu gwrthwynebwyr o geisio'u pardduo â chyhuddiadau o ffasgaeth.

Nid yw'r cyfrifon hyn yn niferus o bell ffordd, ond maent yn bodoli ac mae rhai cenedlaetholwyr synhwyrol yn eu dilyn (efallai trwy ddamwain). Rhybudd yw'r erthygl i bobl fod yn wyliadwrus, rhag ofn iddi droi'n broblem sylweddol. Os nad ydych yn gyfarwydd â Pepe'r broga, gwyn eich byd. Ond os ydych yn gweld broga cartwn sinistr yr olwg mewn llun proffeil, cadw draw sydd gallaf.

27/10/2017

Annibyniaeth!

Felly mae Catalwnia wedi mynd amdani a datgan ei hannibyniaeth o'r diwedd, yn dilyn y refferendwm ddechrau'r mis. Wrth gwrs, datgan y peth yw'r rhan hawdd. Ar yr un pryd, mae Sbaen wedi cadarnhau ei bwriad i ddiddymu llywodraeth Catalwnia. Dyma pam rwyf wedi bod yn eithaf pesimistig ynghylch gobeithion Catalwnia ers dechrau'r broses; mater o gael ei chydnabod gan wledydd eraill Ewrop fydd hyn i gyd yn y bôn, a'r gwir yw nad oes gan y rhan fwyaf o'r rheiny lawer o gymhelliad i fynd yn groes i Sbaen yn hynny o beth. Rwy'n amau mai prif obaith y Catalanwyr yw ymateb cïaidd arall gan lywodraeth Rajoy, fyddai wedyn yn cadarnhau yn llygaid y byd mai gan Gatalwnia mae'r tir uchel moesol.

Y prif gŵyn yn erbyn beth sy'n digwydd yw bod y refferendwm yn anghyfreithlon. Mae hynny'n wir; ni roddodd Sbaen  ei sêl bendith iddo. Ond mae hefyd yn wir bod cyfansoddiad Sbaen - dogfen a luniwyd ym 1978 fel cyfaddawd ar ôl claddu Franco - yn gwahardd hyd yn oed y posibilrwydd o'r fath beth. Mae'r syniad o annibyniaeth i 'ranbarthau' Sbaen felly'n dead end cyfansoddiadol. Gellid newid y cyfansoddiad, ond pa obaith oedd i Gatalwnia gyflawni hynny ar ei phen ei hun, â Sbaen ei hun mor gadarn yn erbyn y fath syniad?

Mae hyn yn codi cwestiynau dyrys ynghylch beth yn union yw cyfraith. Mae galw rhywbeth yn 'anghyfreithlon', fel petai hynny'n ddechrau a diwedd ar y ddadl, yn ddi-ystyr. Wedi'r cyfan, holl bwrpas gwleidydda yw newid cyfreithiau, ac mae hynny'n digwydd yn ddyddiol ledled y byd. Nid mewn ystafelloedd pwyllgor diflas yn unig y mae'r broses honno'n digwydd, chwaith. Elfennau hollbwysig eraill yw pwysau gwleidyddol gan ymgyrchwyr, gan gynnwys protestiadau a dulliau anghyfansoddiadol. Roedd llawer o weithredoedd Gandhi, Martin Luther King Jr a Nelson Mandela yn anghyfreithlon, ond yn foesol gywir.

Mae Sbaen ei hun yn deall hyn i gyd, yn dawel bach. Os mai mater syml oedd diystyru'r refferendwm ar sail ei hanghyfreithlondeb, pam mynd i'r drafferth o geisio'i atal a defnyddio trais yn erbyn y pleidleisiwyr?

Daeth bron pob gwlad yn y byd i fodolaeth trwy ddulliau 'anghyfreithlon'. Pan ddywedodd y Taoiseach Leo Varadkar na fyddai'n cydnabod canlyniad refferendwm Catalwnia, a'i fod yn 'parchu llysoedd a chyfansoddiad Sbaen', f'ymateb cyntaf oedd mynd i chwilio am faint o barch a ddangosodd tuag at gyfraith a chyfansoddiad y Deyrnas Unedig (fel yr oeddent ym 1916) ar achlysur canmlwyddiant Gwrthryfel y Pasg y llynedd. Ni chefais fy siomi (blas: "As we stand here today, we bow our heads in respect to honour the men and women who fought here at this location in 1916. We acknowledge their courage and their ideals and we promise to try and complete their mission"). Yn yr un modd, pan gwynodd Guy Verhofstadt, cyn-brif weinidog Gwlad Belg, bod y refferendwm yn annemocrataid, fe gymerodd dair eiliad i mi ganfod disgrifiad gwefan swyddogol ei wlad ei hun o sut y daeth honno i fodolaeth. Ac roedd y rheiny'n chwyldroadau arfog! Ai'r awgrym fan hyn yw y byddai gan y mudiad annibyniaeth yn Nghatalwnia fwy o hygrededd petaent yn chwifio gynnau?

A bod yn onest, ni ddylai ymateb arweinwyr eraill Ewrop fod yn destun syndod. I raddau helaeth, nid oes ganddynt ddewis ond mynegi cefnogaeth i'r status quo. Ond nid yw'n gwneud rhyw lawer o synnwyr i sôn am gyfreithlondeb wrth drafod annibyniaeth mewn gwirionedd. Cyn i wlad ennill ei hannibyniaeth, mae'r syniad yn swnio'n rhyfedd hyd yn oed i'r ymgychwyr eu hunain. Ond unwaith daw'r cydnabyddiaeth, uno drachefn yw'r syniad od. Rwy'n gobeithio'n fawr y caiff Catalwnia ei chroesawu gan y byd ehangach yn y pen draw, ond, os yw hynny am ddigwydd o gwbl, gall gymryd misoedd. Grym moesol a phragmatiaeth wleidyddol fydd yn dyngedfennol, nid darn o bapur a ysgrifennwyd bedwar degawd yn ôl.