22/10/2014

Priodasau hoyw yn Vegas

Mae pethau wedi symud yn rhyfeddol o gyflym yn achos priodasau cyfunrywiol yn America dros y flwyddyn ddiwethaf neu ddwy. Erbyn hyn, mae 32 talaith (a Washington, DC) yn caniatáu i gyplau hoyw briodi'n swyddogol, ac mae'r gwaharddiadau sy'n weddill yn debygol o barhau i syrthio fel dominos. Mae'r rhai diweddar yn cynnwys llefydd hynod geidwadol fel Utah, Wyoming, Alaska ac Idaho.

Byddai hyn wedi ymddangos yn hollol amhosibl hyd yn oed ar ddechrau'r degawd hwn. Mae'n wir mai'r llysoedd sy'n bennaf gyfrifol, yn hytrach na deddfwriaeth, ond mae mwyafrif clir o boblogaeth y wlad bellach yn gefnogol, ac mae'r ceidwadwyr rhagfarnllyd yn heneiddio. Yn amlwg, mae'r ddadl wedi'i hen ennill. Yn fuan iawn (efallai mor fuan â 2015 neu 2016, yn dibynnu ar pryd fydd y Goruchaf Lys yn cytuno i wrando ar achos llawn), bydd pob rhan o'r Unol Daleithiau'n rhoi'r un hawliau priodasol i gyplau cyfunrywiol ag y mae pawb arall eisoes yn eu mwynhau.

Talaith arall lle cyfreithlonwyd priodasau hoyw ar ddechrau'r mis yw Nevada. Efallai ei bod yn syndod nad oedd Las Vegas, o bob man, yn caniatáu hynny'n barod, ond mae gweddill y dalaith yn bur geidwadol. Roedd priodi am 4 y bore, yn feddw dwll, â rhywun rydych newydd ei gyfarfod y noson honno, yng nghwmni Elvis ar gefn tandem, yn cyd-fynd yn barchus ac urddasol â'r syniad o briodas draddodiadol, mae'n debyg, cyn belled nad oedd gan y darpar-gymar yr un math o organnau rhywiol. Bid a fo am hynny, rwy'n hapus bod y dalaith lle cefais i fy hun y fraint o briodi'm gwraig bellach wedi cymryd y cam pwysig hwn.

Wrth ddilyn y newyddion, penderfynais edrych i weld beth oedd ymateb y Chapel Of Flowers, lle cawsom y seremoni (er yr enw, roedd modd dewis priodas cwbl seciwlar). Er bod rhai 'capelau' yn y ddinas yn gwrthwynebu'r newid, roedd yn dda gweld bod y lle y dewisom ni wedi croesawu'r newyddion â brwdfrydedd a llawenydd. Byddai wedi pwyso ar fy nghydwybod petaent yn wrthwynebus, felly mae gweld hynny'n fy ngwneud yn ddigon hapus.

20/10/2014

'Hypersensitifrwydd electromagnetaidd'

Roedd gan WalesOnline stori bur drist ychydig ddyddiau yn ôl am ddyn sy'n gaeth i'w dŷ oherwydd hypersensitifrwydd electromagnetaidd. Mae'n debyg bod teclynnau trydanol yn achosi poenau ofnadwy i Peter Lloyd, sy'n golygu bod angen iddo gadw pellter rhag pob ffôn symudol, parth wi-fi, a hyd yn oed goleuadau trydan a cheir. Oherwydd hyn, mae wrthi'n gwneud cais i'r cyngor ei ddarparu â chaban anghysbell.

Mae'n sefyllfa druenus, ac mae'n anodd peidio cydymdeimlo. Ond ceir un broblem ddifrifol yn yr adroddiad: nid yw hypsersensitifrwydd electromagnetaidd yn bodoli. Mae'n anodd dweud hynny heb swnio'n greulon, ond dyna'r gwir plaen amdani: nid oes y fath gyflwr yn bod.

Sylwer bod pob gair o'r adroddiad yn hollol grediniol, heb unrhyw fath o awgrym nad yw hunan-ddiagnosis Mr Lloyd o reidrwydd yn gywir. Yn anffodus, mae'n enghraifft o newyddiadura di-ofal, diog ac anghyfrifol ar y naw.

Dylai fod yn amlwg nad cyhuddo Mr Lloyd o ddweud celwydd yw hyn. Nid oes rheswm i dybio nad yw'n ddidwyll o'r farn bod technolegau modern y byd cyfoes yn ei arteithio. Nid ef yw'r unig un sy'n credu hynny, chwaith. Ond y gwir yw bod astudiaethau trylwyr wedi cael eu gwneud yn chwilio am unrhyw effeithiau niweidiol ar ein hiechyd yn sgil pelydrau electromagnetig neu feysydd trydannol, a negyddol yw pob canlyniad.

Mae arbrawf syml er mwyn canfod a yw symptomau Mr Lloyd yn wir ai peidio. Gellir ei roi mewn ystafell sydd wedi'i hinsiwleiddio rhag popeth o'r byd tu allan, gyda dyfais electronig mewn bocs heb ei agor. Wedyn, gall wyddonydd, o du allan i'r ystafell, droi'r ddyfais ymlaen ac i ffwrdd ar hap. Os yw'r effaith yn wir, byddai modd i Mr Lloyd ddweud yn union pryd y mae'r ddyfais ymlaen a phryd y mae wedi'i throi i ffwrdd. Dyma'r math o arbrawf y cyfeiriais ato uchod, ac mae'r fethodoleg yn eithaf syml. Os yw'r symptomau'n wir, byddai'n achosi peth poen i Mr Lloyd, ond nid oes rheswm iddo beidio cydsynio os yw'r teclynnau yma'n ei boenydio bob dydd doed a ddelo. Byddai canlyniad positif yn ddarganfyddiad arwyddocaol iawn, a byddai'n galluogi gwyddonwyr i ganfod atebion a helpu i leddfu dioddefaint y claf.

Fy hypothesis sinigaidd yw na fyddai Mr Lloyd, wedi'r cyfan, yn gallu dweud pryd fyddai'r ddyfais yn cael ei throi ymlaen. Ond beth sy'n mynd ymlaen, felly? Fel y soniais, rwy'n hyderu ei fod yn ddidwyll. Mae'n debygol, felly, mai problem seicolegol sydd wrth wraidd hyn. Os yw hynny'n swnio'n gas, yna rheswm i gael gwared ar y stigma ynghylch afiechydon meddyliol yw hynny.

Efallai ei bod yn arwyddocaol mai hyfforddwr corfforol ac ymgynghorydd maethegyddol oedd ei alwedigaeth cyn i'w afiechyd gydio o ddifrif. Mae rhai sy'n ymwneud â'r maes hwnnw yn dod o dan ddylanwad gwefannau fel Natural News, gwefan yr erchyll Mike Adams, sy'n hyrwyddo pob math o driniaethau amgen. Cam naturiol pellach wedyn fyddai gwefan fel PowerWatch, a redir gan ddyn o'r enw Alasdair Phillips, sy'n gwneud ei ffortiwn trwy werthu fug-declynnau sydd, fe honnir, yn eich hamddiffyn rhag yr holl dechnoleg anweledig ofnadwy yma. A dweud y gwir, mae hyn wedi f'atgoffa o'r ffaith i mi gyhoeddi erthygl yng nghylchgrawn Barn ar y pwnc hwnnw un tro; efallai yn rhifyn Eisteddfod 2007. Mae fy nghopi wedi hen fynd yn anghof, yn anffodus.

Damcaniaethu ynghylch y trywydd a gymerodd Mr Lloyd yw'r paragraff uchod. Y pwynt yw bod poenau meddyliol yn gallu bod lawn mor boenus â rhai corfforol, fel plasebo am yn ôl. Os ydych yn teimlo sicrwydd bod rhywbeth yn eich brifo, hyd yn oed os nad oes sail corfforol, mae'r boen yn gallu teimlo'n real. Ceir rhai pobl sy'n taeru, yr un mor ddidwyll, bod elfennau sinistr o fewn y llywodraeth, neu ddynion gwyrddion o'r gofod, yn cynllwynio i reoli'u meddyliau, ac sydd o'r herwydd yn gwisgo hetiau ffoel er mwyn eu hatal. Ffenomen o'r un genre yw'r hyn y mae Mr Lloyd yn ei ddioddef. Mae'n haeddu triniaeth, ond nid y math sydd ganddo'i hun mewn golwg.

19/10/2014

Ni ddylai Ched Evans gael chwarae pêl droed eto

Felly mae Ched Evans wedi'i ryddhau o'r carchar. Bu dan glo am ddwy flynedd a hanner ar ôl treisio dynes 19 oed mewn gwesty yn y Rhuddlan yn 2012. Roedd yn chwarae pêl droed i Sheffield United ar y pryd, ac hefyd yn cynrychioli tîm cenedlaethol Cymru.

A ddylai Sheffield United, neu unrhyw glwb arall o ran hynny, ei arwyddo a rhoi cyfle arall iddo? Yr ateb syml yw na. Rwy'n sicr yn anhapus â'r syniad o weld treisiwr yn chwarae dros fy ngwlad.

Y ddadl o'i blaid, wrth gwrs, yw ei fod wedi derbyn ei gosb a'i fod yn haeddu ail gyfle. Nid yw hynny'n wir, yn dechnegol, gan mai pum mlynedd oedd y ddedfryd lawn. Ond bid a fo am hynny, mae'n amlwg yn wir na ddylid gwrthod i bobl fel Evans dderbyn cyflog am weddill eu hoes. Ond nid oes gan unrhyw un hawl arbennig i fod yn chwaraewr pêl droed proffesiynnol. Er gwell neu er gwaeth, mae bod yn bêl droediwr yn yr oes fodern yn golygu mwy na chicio pêl o gwmpas. Gan eu bod yn sêr enwog, yn enwedig gyda phlant yn eu lled-addoli, mae'n rhaid iddynt dderbyn y cyfrifoldeb o ymddwyn yn gall hefyd. Yn gallach na'r gweddill ohonom, mae'n wir. Mae'n ran o'r swydd, mae gennyf ofn.

Byddai modd ystyried ei achos gyda mymryn yn fwy o gydymdeimlad petai yna unrhyw arwydd ei fod yn edifarhau a chydnabod ei drosedd. Ond mae'n mynnu o hyd na wnaeth unrhyw beth o'i le. Yn wir, yn ôl tudalen flaen rhyfeddol y Daily Star Sunday heddiw, mae ei fam yn rhoi'r bai i gyd ar 'ffeminyddion'. Gwyn y gwel y fran ei chyw, am wn i. Mae cefnogwyr pêl droed yn gallu bod yr un mor unllygeidiog, wrth gwrs.

Rwy'n gobeithio y caiff Evans gyfle i wneud rhywbeth cynhyrchiol â'i fywyd. Ond na, ni ddylai hynny olygu ail-ddechrau ar yrfa pêl droed fel pe na bai'r drosedd wedi digwydd erioed. Yn anffodus, mae'n edrych yn bosibl y bydd rhyw glwb yn rhywle'n fodlon talu miloedd o bunnoedd yr wythnos iddo. Ond hyd yn oed petai hynny'n digwydd, a hyd yn oed petai wedyn yn mynd yn ei flaen i sgorio goliau dros y lle i gyd, dylem ni fel Cymry wrthwynebu'r syniad o'i weld yn cynrychioli ein gwlad fyth eto.

07/10/2014

Yr Iwerddon am ddiddymu'r gyfraith yn erbyn cabledd

Mae cableddu yn drosedd anghyfreithlon yn yr Iwerddon. Nid oes unrhyw un wedi cael ei erlyn ers dros gant a hanner o flynyddoedd, mae'n wir, ond mae'n debyg bod yr embarás o gael y fath lol ar y llyfr statud bellach yn drech na hwy. Ond am ryw reswm, maent yn teimlo bod angen refferendwm. Nid wyf yn siwr sut fyddai poblogaeth yr Iwerddon yn pleidleisio yn hynny o beth, a bod yn onest. Maent yn genedl ddigon od lle mae crefydd o dan sylw.

Heblaw am y ffaith nad yw'r gwleidyddion yn ddigon dewr i ddiddymu'r gyfraith hurt eu hunain (pam ddylai hyn fod yn wahanol i unrhyw ddeddf arall?), dyma sy'n fy mhryderu fan hyn: 
Ó’Ríordáin said it hadn’t been decided yet whether the amendment would simply remove the crime of blasphemy, or replace it with a ban on incitement to religious hatred.

It is also unclear whether the ban on blasphemy found in the Defamation Act would remain law, or be replaced by an offense of incitement to religious hatred.
Un cam ymlaen yna cam arall yn ôl fyddai cyfreithloni cabledd ond gwahardd 'annog casineb crefyddol'. Cyfraith cabledd yw gwaharddiad ar 'gasineb crefyddol' i bob pwrpas, wedi'i fynegi mewn ieithwedd ffug-ryddfrydol. A dweud y gwir, mae'n bosibl i waharddiad ar 'gasineb crefyddol' (beth bynnag yw hynny; dyna'r holl bwynt) fod hyd yn oed yn waeth na chyfraith yn erbyn cabledd, gan ei fod yn ehangach a mwy annelwig ei ystyr.

Mae unrhyw waharddiadau o'r fath yn gwbl annerbyniol a gwrthun, ac nid oes lle iddynt mewn cymdeithasau sy'n honni eu bod yn parchu rhyddid mynegiant. Diddymer y gyfraith, a pheidier rhoi unrhyw beth yn ei lle.

06/10/2014

Primo Levi

Rwyf wrthi'n darllen gwaith Primo Levi ar hyn o bryd. Cemegwr Eidalaidd o dras Iddewig oedd Levi, ac mae If This Is A Man yn adrodd peth o hanes yr unarddeg mis a dreuliodd fel carcharor yng ngwersyll Auschwitz.

Mae'n lyfr torcalonnus, ond eto'n urddasol ei fynegiant. Cyfres o straeon am fywyd dydd-i-ddydd y gwersyll yw'r llyfr yn y bôn. Er nad yw'n rhoi cymaint â hynny o sylw i'r Natsïaid eu hunain, yn uniongyrchol o leiaf, y thema gyson yw'r modd aeth y wladwriaeth Almaenig ati i amddifadu'r carcharorion - Iddewon yn bennaf, wrth gwrs - o'u dynoliaeth. Roedd hynny'n dacteg fwriadol. Rydym yn cael ein temtio weithiau i ddychmygu bod pawb yno wedi arddangos solidariaeth nobl a thawel yn erbyn y gormeswr cyffredin, ond y gwir yw roedd y carcharorion yn dwyn oddi wrth ei gilydd - llwyau, powlenni, esgidiau  - a'n gorfod bod yn gyfrwys, i raddau, er mwyn goroesi (y gwahaniaeth rhwng y "saved" a'r "drowned" yn ôl Levi). Roedd creu sefyllfa o'r fath yn dacteg fwriadol ar ran y Natsïaid, wrth gwrs: "the demolition of man" oedd y nod (dyma hefyd y mae'r teitl yn cyfeirio ato).

Byddai wedi bod yn amhosibl beio Levi am ysgrifennu llith blin yn llawn dicter lloerig tuag at y sawl â'i ormesodd. Ond yr hyn sy'n taro'r darllenydd yw'r arddull pwyllog. Yn lle teimlo trueni tuag ato'i hun - er mor deg fyddai gwneud hynny - mae bron fel petai'r awdur yn numb am yr holl beth. Mae'n anodd disgrifio.

Bu farw Levi ym 1987, wedi iddo syrthio tair llawr y tu allan i'r gartref. Er nad oes sicrwydd, y gred gyffredinol yw iddo ladd ei hun. Yr hyn sy'n gwneud darllen If This Is A Man yn brofiad fwy pruddglwyfus byth, felly, yw'r posibilrwydd cryf bod Auschwitz wedi'i ladd nid yn ystod y rhyfel ond dros bedwar degawd yn ddiweddarach.

Er ei fod o dras Iddewig, a'n ystyried ei hun yn Iddew diwylliannol, roedd Levi'n anffyddiwr. Fel y dywedais, mae'n drawiadol cyn lleied o atgasedd sydd yn y llyfr. Ond mae rhai enghreifftiau, ac efallai ei bod yn arwyddocaol mai'r pwnc o dan sylw yw'r syniad bod ewyllys Duw ar waith yn Auschwitz. I egluro, mae rhai o'r carcharorion newydd gael ar ddeall eu bod am gael eu lladd yn fuan:
Silence slowly prevails and then, from my bunk on the top row, I see and hear old Kuhn praying aloud, with his beret on his head, swaying backwards and forwards violently.  Kuhn is thanking God because he has not been chosen.
Kuhn is out of his senses. Does he not see Beppo the Greek in the bunk next to him, Beppo who is twenty years old and is going to the gas-chamber the day after tomorrow and knows it and lies there looking fixedly at the light without saying anything and without even thinking anymore? Can Kuhn fail to realize that next time it will be his turn? Does Kuhn not understand that what has happened today is an abomination, which no propitiatory prayer, no pardon, no expiation by the guilty, which nothing at all in the power of man can ever clean again?
If I was God, I would spit at Kuhn’s prayer.
Mae'n amhosibl i mi ddychmygu'r fath amgylchiadau, ond mae clywed am bobl yn diolch i Dduw mewn sefyllfaoedd anodd yn fy nrysu'n ddi-ffael, ac rwy'n cydymdeimlo'n llwyr â rhwystredigaeth Levi. Mae'n sarhad anferth tuag at Beppo (os yw Duw wedi dewis achub Kuhn, yna mae wedi dewis lladd y Groegwr). Ar ben hynny, dyna'r tebygolrwydd cryf y bydd Kuhn yn marw'n fuan beth bynnag. Ond y peth rhyfeddaf yw'r modd y mae'r ffasiwn weddi'n diystyru'r ffaith (gan ddilyn y rhesymeg) mai'r un Duw sydd wedi'i osod yn yr uffern yna'n y lle cyntaf. Mae'n ddirgelwch anferth i mi. Mae'n werth darllen y darn yma gan Jerry Coyne, yn cyferbynnu'r dyfyniad uchod â fflwff Francis Collins.

Rwyf erbyn hyn yn darllen The Truce, sef dilyniant sy'n disgrifio taith hir Levi adref, wedi i'r Almaenwyr ffoi rhag y Rwsiaid. Mae gennyf hefyd gopi o The Periodic Table. Nid yw darllen Levi'n hawdd, o reidrwydd; mae angen seibiant o dro i dro oherwydd mae'n anodd osgoi dagrau. Ond rwy'n ei argymell yn fawr.

29/09/2014

Ynghylch yr honiad bod IS yn 'anislamaidd'

Mae unrhyw berson call yn ffieiddio at y mudiad terfysgol o'r enw'r Wladwriaeth Islamaidd (IS), barbariaid sydd bron fel petaent wedi cerdded yn syth oddi ar set ffilm wael ac unllygeidiog am yr Oesoedd Canol. Mae rhywbeth bron yn gartwnaidd amdanynt. Yn amlwg, felly, mae'n dda o beth bod dros 120 o ysgolheigion ac imamau mwslemaidd wedi arwyddo llythyr yn beirniadu Abu Bakr Al-Baghdadi, yr arweinydd, a'i gyhuddo o gamddehongli islam.

Wrth reswm, nid yw pobl fel IS yn cynrychioli islam yn gyffredinol. Mae hynny'n berffaith amlwg. Rwy'n cydymdeimlo â llofnodwyr y llythyr, a'n deall eu rhwystredigaeth bod grwpiau terfysgol yn torri pennau i ffwrdd yn enw'u crefydd. Fel mae'n digwydd, ategodd Barack Obama yr un ddadl. Yn yr achos hwnnw, ymgais ydyw i ddangos nad rhyfel yn erbyn islam yw'r cyrchoedd awyr diweddaraf (fe ddywedodd George W Bush bethau tebyg yn dilyn cyflafan 11 Medi 2001). Eto i gyd, nid wyf yn hoffi'r honiad bod IS yn 'anislamaidd'. Y gri yw nad dyma'r 'gwir islam'. Ond fel rwyf wedi'i ddweud o'r blaen, nid oes y fath beth â 'gwir islam'. Iawn, nid islam IS yw'r fersiwn 'go iawn', ond nid islam y llofnodwyr ydyw chwaith.

Gall y terfysgwyr eithafol gyfeirio at adnodau yn y Corán sy'n cefnogi a chyfiawnhau lladd anghredinwyr. Yn yr un modd yn union, mae gan y mwslemiaid mwy heddychlon a chymhedrol ddyfyniadau addfwynach i ategu'u safbwyntiau hwythau. Am y rheswm hwn, mae dadleuon ynghylch pa fersiynau o wahanol grefyddau sydd 'gywirach' yn syrffedus. Bydd un ochr yn pwyntio at un adnod, bydd yr ochr arall yn troi tudalennau er mwyn canfod un gwahanol, a bydd yr ochr arall yn dewis un arall eto drachefn. Bydd unrhyw un niwtral sy'n ceisio dilyn yn syrthio i gysgu o fewn dim. Yr unig beth call i'w wneud yw cydnabod bod pob fersiwn yr un mor ddi-sail yn union â'i gilydd. Ceir yr un broblem yn union yn achos y Beibl, wrth gwrs, neu wrth gymharu'r Beibl a'r Corán. Nid yw'n hawdd penderfynu pa lyfr sydd fwyaf brawychus, ac nid oes llawer o ddiben trio.

Bydd amddiffynwyr crefydd yn dadlau mai ffactorau diwylliannol, hanesyddol a gwleidyddol sydd i gyfrif am sefyllfaoedd fel yr hyn a welir heddiw yn Syria ac Irác. Wel ie, mae hynny'n amlwg yn wir. Ond ni ellir gwahanu'r ffactorau hynny oddi wrth grefydd. Mae islam yn ran annatod o ddiwylliant, hanes a gwleidyddiaeth y rhan honno o'r byd, a'n lliwio'r cyfan. Go brin y byddai'r lle'n troi'n baradwys heddychlon petai islam (a chrefydd yn gyffredinol) yn diflannu yfory; byddai tensiynau ar sail hil, cenedl, iaith a dosbarth yn parhau. Ond mewn achosion lle nad yw crefydd o reidrwydd yn sail i'r tensiynau, yr hyn a wna yw eu miniogi a'u gwaethygu. Byddai cael gwared ar grefydd (fel delfryd hypothetig) yn gam i'r cyfeiriad cywir, ond na, nid yr ateb i gyd.

Mae'n ddiddorol (ac ychydig yn ddoniol) bod rhai o'r jihadis Prydeinig wedi prynu llyfr Islam For Dummies cyn teithio i Syria, sy'n awgrymu nad oeddent yn arbennig o hyddysg yn athrawiaethau'r grefydd honno cyn cael eu radicaleiddio. Efallai mai antur fawr a chyfle i roi cic i'r 'sefydliad' yw'r apêl. Heb grefydd, hwyrach y byddent wedi bodloni ag ymuno â gang yn ardal Birmingham. Yn anffodus, gan eu bod yn hytrach wedi troi at islam eithafol fel 'allfa' i'w dyheadau chwyldroadol, maent wedi penderfynu symud i'r Dwyrain Canol er mwyn torri pennau gorllewinwyr i ffwrdd. Er bod y dyheadau chwyldroadol, fwy na thebyg, yn bodoli am resymau sosio-economaidd, ychwanegu crefydd ar ben hynny wedyn sy'n rhoi bodolaeth i'r gwenwyn gwirioneddol.

01/09/2014

Dawkins, erthylu ar sail anabledd, ac oferedd pendroni ynghylch yr hyn a allasai fod wedi bod

Mae record Richard Dawkins o ddweud pethau ymfflamychol ar Twitter yn hysbys ers peth amser. Fel yr ydych yn debygol o wybod, bu wrthi eto'n ddiweddar:
Nodwedd gyffredin o gyfraniadau Dawkins ar Twitter yw bod pwynt teg yn cuddio ynddynt yn rhywle, ond bod yr haenau anghynnes ychwanegol yn hawlio'r holl sylw. Mae hynny'n iawn. Bai Dawkins a neb arall yw ei fynegiant trwsgl, a'i gyfrifoldeb ef yw bod yn fwy gofalus wrth egluro'r hyn sydd ar ei feddwl.

Yn achos y trydariad penodol uchod, rwy'n lled-gydweld â'r cyngor y mae'n ei gynnig. Mae'n anodd dweud i sicrwydd mewn senario hypothetig, wrth gwrs, ond rwy'n credu y buaswn i, petawn yn fenyw feichiog sy'n gwybod bod gan y ffetws syndrom Down, yn cael fy nhemtio i erthylu. Dyna, yn wir, sy'n digwydd yn oddeutu 92% o achosion o'r fath yn Ewrop. Yn hynny o beth, o leiaf, nid oes llawer yn bod ar y frawddeg gyntaf. Yr unig broblem yw bod y geiriau ffwrdd-a-hi 'a thria eto' yn gallu bod yn ansensitif mewn rhai achosion arbennig lle mae'r fenyw wedi cael anhawsterau beichiogi neu os yw hi'n heneiddio (mae'r tebygolrwydd o esgor ar fabi syndrom Down yn cynyddu gydag oed, wrth gwrs). Ond fel darn o gyngor i rywun sydd wedi gofyn amdano, mae'n ateb digon call.

Y broblem enfawr yw'r defnydd o'r gair 'immoral' yn yr ail frawddeg. Un peth yw awgrymu beth y buasai ef ei hun yn ei wneud yn y sefyllfa, ond mae honni bod menywod sy'n dewis peidio erthylu yn ymddwyn mewn modd anfoesol yn beth annifyr a hyll iawn i'w wneud. Dewis y fenyw ydyw a neb arall (ac nid y tad chwaith); os ydynt yn dewis erthylu, hei lwc iddynt. Yn yr un modd yn union, hei lwc os ydynt yn penderfynu cario ymlaen a chael y babi.

Rwy'n credu bod ceisio mynd ati i bwyso a mesur positifrwydd neu negatifrwydd moesol penderfyniadau fel hyn yn gêm ofer a pheryglus. Aeth Dawkins yn ei flaen i ddweud y canlynol:
Rwy'n anghyfforddus â hynny hefyd. Mae llawer o bobl â syndrom Down yn byw bywyd cynhyrchiol a dedwydd. Ar yr un pryd, mae llawer o fabanod heb anableddau o fath yn y byd yn mynd ymlaen i ddioddef bywydau segur, poenus a digalon. Nid oes modd dweud o flaen llaw, ac felly nid wyf yn teimlo bod y mater nac yma nac acw ar lefel foesol. A dweud y gwir, mae pwyslais Dawkins ar gymharu cyfraniadau hypothetig dau fywyd hypothetig i'n cymdeithas yn drewi braidd o ewgeneg. Yn y pen draw, mae 100% o bob genedigaeth yn arwain at farwolaeth. (Wedi dweud hynny, mae rhai achosion lle mae gennym syniad da iawn sut fywyd fyddai'n disgwyl y darpar-fabi: os oes gan ffetws afiechyd eithriadol o ddifrifol nad oes modd ei wella, mae modd dadlau yn yr achosion hynny bod peidio erthylu yn anfoesol, gan mai marwolaeth buan ar ôl ychydig oriau o ddioddefaint echrydus di-angen yw'r unig bosibilrwydd amgen).

Dyna fy nghwyn i, felly. Fodd bynnag, mae rhai fel petaent wedi dychryn â'r syniad o erthylu ar sail anabledd fel syndrom Down. Ond fel y dywedais, mae canran anferth o bobl eisoes yn dewis gwneud hynny. I fod yn hollol glir, dylai erthyliad fod ar gael am unrhyw reswm, gan mai'r peth pwysicaf yw rheolaeth y fenyw dros ei chyfarpar atgenhedlu ei hun. Heb sôn am fod yn anfoesol, byddai'n anymarferol gwrthod yr hawl i erthylu ffetws oherwydd bod ganddi anabledd; byddai pobl yn dyfeisio rhesymau eraill yn lle. Nid wyf yn arbennig o gyfforddus â'r syniad o erthylu ar sail lliw llygad, neu wallt, neu ryw, ond nid fy lle i na neb arall yw penderfynu ar yr hyn y caiff menyw ei wneud â'i chroth ei hun. (Mae'n werth nodi wrth fynd heibio bod sgrînio fel hyn am ddod yn fwy a fwy trylwyr yn y blynyddoedd i ddod, wrth i'r dechnoleg barhau i wella, felly bydd moesoldeb cwestiwn y designer baby'n dod yn bwnc llosg poethach byth yn y dyfodol agos. Ond mater arall yw hynny).

Fel rwyf wedi'i ddweud eisoes, mae'n amlwg bod pobl â syndrom Down yn gallu byw bywydau hapus. Rwyf hefyd wedi dweud mai erthylu fuasai fy ngreddf bersonol petawn i'n y sefyllfa hwnnw. Eto i gyd, petaem yn cael babi SD (fy ngwraig fyddai biau'r penderfyniad, wedi'r cyfan, nid fi), mae hefyd yn amlwg y buaswn yn caru'r babi hwnnw yn yr un fath yn union ag unrhyw epil arall. Un broblem gyda'r ddadl ynghylch erthylu yw'r tueddiad i edrych yn ôl wedi'r ffaith. Hynny yw, pan mae gan rywun blant yn barod, mae dychmygu eu herthylu pan oeddent yn y groth yn boenus a dychrynllyd. Hyd yn oed os nad rhiant sy'n dadlau, mae'n debygol mai darlun babi go iawn sydd ganddynt yn eu pennau wrth iddynt bledio'u hachos. O'r herwydd, wrth drafod y syniad o erthylu oherwydd bod y babi am fod yn anabl, mae llawer yn pwyntio at rhywun sydd â SD ac awgrymu bod difa'r ffetws gyfystyr â dweud nad oes gwerth i fywyd y person hwnnw.

Mae'n dueddiad naturiol mewn ffordd, ond mae hefyd yn hollol anghywir, ofer ac amherthnasol. Nid ffetws mo babi sydd eisoes wedi'i eni, ond person. Pan oedd yn y groth, nid person ydoedd. Nid oes pwrpas cymharu'r tyfiant yn y groth â'r plentyn sy'n chwerthin yn hapus o'ch blaen. Y gymhariaeth gywir yw ag ŵy na ffrwythlonwyd o gwbl ac a ddiflannodd gyda'r ysbwriel neu lawr y toiled. Yr un yw'r canlyniad ymarferol, sef dim babi. Wrth gwrs buaswn yn caru fy mabi SD hypothetig. Ond buaswn hefyd wedi caru pob un o'r babanod y buaswn wedi gallu'u cael ond na ddaeth erioed i fodolaeth. Byddai'n hurt awgrymu ei bod yn anfoesol peidio creu pob bywyd posibl, oherwydd mae posibilrwydd hypothetig i bob un ohonom greu biliynau o fywydau gwahanol (a phob un ohonynt yn gannwyll ein llygaid).

Mae ymgyrchwyr gwrth-ddewis yn hoff o bwyntio at fenywod a oedd ar un adeg wedi ystyried cael erthyliad ond a aeth yn eu blaen, am ba bynnag reswm, i gael y babi. Y ddadl yw bod cariad amlwg y rhiant tuag at y plentyn yn reswm cryf i wrthwynebu erthlyliad yn gyffredinol. Mae'n caru'r plentyn, ac felly mae'n naturiol iddi fod yn falch, wrth edrych yn ôl, na benderfynodd gael yr erthyliad. Ond mae hynny'n methu'r pwynt yn llwyr. Buasai hi hefyd wedi caru'r holl 'fabanod' posibl eraill na roddodd enedigaeth iddynt, boed yn wyau na ffrwythlonwyd, yn sberm na gyrhaeddodd ei hwyau hi (biliynau - na, triliynau - ohonynt), neu hyd yn oed y sygotiaid hynny a ffrwythlonwyd ond a erthylwyd yn naturiol heb iddi ddod yn ymwybodol o'r peth (wedi'r cyfan, natur, neu 'Dduw' os mynnwch chi, yw'r erthylwr mwyaf o bell ffordd; lleiafrif o feichiogiadau sy'n arwain at fabi). Petai un o'r cyfuniadau hynny o ŵy a sberm wedi troi'n fabi yn lle'r un sydd ganddi, buasai'n caru hwnnw lawn cymaint. Pe na bai wedi cael babi o gwbl, byddai wedi gallu dewis unai parhau'n ddi-blentyn neu gael un yn ddiweddarach. Ond nid felly y bu, ac felly, wel, nid felly y mae. Nid oes modd dyfalu pa senario fyddai wedi bod hapusaf iddi, felly nid oes pwynt trio.

Mae gwrthwynebwyr erthyliad hefyd yn hoff iawn o'r Great Beethoven Fallacy. Mae'n enghraifft o'r un math o gamresymu. Dyma hi:
Doctor 1: "I want your opinion about terminating a pregnancy. The father was syphilitic, the mother had tuberculosis. Of the four children born, the first was blind, the second died, the third was deaf and dumb, the fourth also had tuberculosis. What would you have done?"
Doctor 2: "I would have terminated the pregnancy."
Doctor 1: "Then you would have murdered Beethoven."
Hyd yn oed o anghofio'r camgymeriadau ffeithiol (gweler y ddolen), nid yw hon yn ddadl ystyrlon o fath yn y byd. Gallasai'r babi dyfu fyny i fod yn lofrudd ofnadwy yr un mor hawdd. Gan mai dim ond wrth edrych yn ôl y daw pethau felly i'r amlwg, nid oes defnydd o gwbl i ddadleuon fel hyn wrth i ni wynebu cwestiynau sydd angen atebion yn y presennol. Os defnyddio'r rhesymeg hwn yng nghyd-destun erthyliad, rhaid i ni hefyd dderbyn bod miloedd ar filoedd o ddarpar-Beethoveniaid (a -Hitleriaid o ran hynny) yn gorffen eu hoes fel crwst drewllyd ar sannau sbarion bechgyn yn eu harddegau ledled y byd.

Nid oes pwrpas chwarae'r gêm yma. Mae fel dychmygu sut fyddai pethau pe na bawn wedi cwrdd â'm gwraig a syrthio mewn cariad â hi pan y gwnaethais. Efallai'n wir y buaswn wedi canfod fy hun mewn perthynas â rhywun arall, ac y buaswn heddiw mewn perthynas ddedwydd â'r person yna, yr un mor hapus fy myd. Ond nid dyna ddigwyddodd; rwyf mewn priodas hyfryd a llawen â'm gwraig, mae bellach yn amhosibl dychmygu bywyd fel arall, a dyna ni.

Yn yr un modd, pe na bai'n rhieni wedi cwrdd, a gwneud yr angenrheidiol ar yr union foment y gwnaethasant, ni fuasem ninnau chwaith yn bod. Neu petaem wedi cael ein geni'n blant i rieni eraill (mae hyn yn amhosibl, ond gan mai fy mwriad yw egluro nad oes diben meddwl fel hyn yn y lle cyntaf, waeth i ni gario ymlaen), mae'n debygol y buasem yn caru'r rheiny lawn cymaint ag yr ydym yn caru'n rhieni go iawn. Ond eto, nid dyna ddigwyddodd. 'If my auntie had balls, she'd be my uncle', fel maent yn dweud. Y realiti sydd ohoni yw'r unig un sy'n gwneud synnwyr i ni, ac mae hynny'n ok oherwydd dyna'r unig un sy'n cyfrif.

Cafwyd erthygl ardderchog a dirdynnol yn y Guardian ddwy flynedd yn ôl lle mae'r awdur yn dweud y dylai ei mam fod wedi'i herthylu. Nid dweud hynny oherwydd rhyw ing dirfodol y mae, eithr gwneud y pwynt y buasai bywyd ei mam wedi bod yn haws pe na bai wedi gorfod cael babi (mae'n debyg y byddai wedi cael erthyliad petai hynny wedi bod yn gyfreithiol ym Michigan ar y pryd). Fel mae hi'n dweud, pe na bai hi wedi cael ei geni, ni fuasai wedi colli unrhyw beth oherwydd nid oedd ganddi unrhyw beth i'w golli ar y pryd.

Wedi dweud hyn i gyd, mae'n werth cloi trwy ddyfynnu Dawkins ei hun, hyd yn oed os dim ond er mwyn atgoffa'n hunain ei fod yn gallu bod yn ddyn craff iawn hefyd (neu o leiaf roedd yn arfer bod). Daw'r canlynol o'm hoff lyfr ganddo (ar y cyd, efallai, â The Ancestor's Tale), Unweaving The Rainbow:
We are going to die, and that makes us the lucky ones. Most people are never going to die because they are never going to be born. The potential people who could have been here in my place but who will in fact never see the light of day outnumber the sand grains of Arabia. Certainly those unborn ghosts include greater poets than Keats, scientists greater than Newton. We know this because the set of possible people allowed by our DNA so massively exceeds the set of actual people. In the teeth of these stupefying odds it is you and I, in our ordinariness, that are here. We privileged few, who won the lottery of birth against all odds, how dare we whine at our inevitable return to that prior state from which the vast majority have never stirred?
Rydym yn ffodus i fod yn fyw, ac mae'r dyfyniad uchod yn enghraifft hardd iawn o wyleidd-dra dyneiddiol go iawn a diffuant, yn wahanol iawn i'r rhagrith anghydlyn a ysbrydolir gan grefydd. Y gwir amlwg yw ei bod yn hollol amhosibl i bob darpar-fywyd posibl gael ei wireddu. Yn y cyfamser, rydym wedi cael dod i fodolaeth, ac mae'r rhan fwyaf ohonom yn ddiolchgar am y fraint. Ond rydym yma ar draul 'ysbrydion ananedig' a allasai lawn mor rhwydd fod wedi cael eu geni yn ein lle. Er bod y ffaith yma'n ddiddorol, a'n ysgogi ein greddf naturiol i feddwl yn segur am bethau dwys y bydysawd, nid oes iddi unrhyw arwyddocâd o gwbl pan ddaw'n fater o geisio ateb cwestiynau moesol ymarferol.

22/08/2014

"Diolch i Dduw"

Mae'n newyddion gwych a chalonogol bod Dr Kent Brantly bellach wedi gwella ar ôl cael ei heintio â feirws ebola yn Liberia. Roedd yn ddoctor gyda grŵp cristnogol o'r enw Samaritan's Purse, ac er ei bod yn biti eu bod yn mynnu cenhadu a lledaenu'r efengyl wrth wneud, mae pobl fel Dr Brantly'n haeddu canmoliaeth a pharch am roi help gwirioneddol i ddioddefwyr a chleifion mewn amgylchiadau anodd a pheryglus. Defnyddiwyd cyffur newydd arbrofol wrth ei drin, ac er bod rhai cleifion eraill wedi marw er iddynt dderbyn yr un triniaeth, mae'n bosibl bod yma ddatblygiad addawol.

Rwy'n siwr bod ei galon yn y lle iawn, ond roedd ei ddatganiad yn anghynnes ac od mewn sawl ffordd. Gallwch wylio neu ddarllen ei eiriau trwy glicio ar y ddolen uchod, ond dyma grynodeb: "Above all, I am forever thankful to God for sparing my life".

Mae geiriau fel hyn yn gyfarwydd iawn, wrth gwrs, i'r graddau ein bod efallai wedi hen roi'r gorau i ystyried eu goblygiadau petaent yn wir. Rwy'n credu ei bod yn bwysig gwneud hynny, fodd bynnag. Mewn gwirionedd, mae datganiadau o'r math yma, sydd i fod i gyfleu gwyleidd-dra, yn adlewyrchu'r gwrthwyneb llwyr. Y bwriad, mae'n siwr, yw cyferbynnu di-nodedd y siaradwr â mawredd y creawdwr. Ond yr hyn yr wyf i'n ei weld yw dyn yn honni bod duw hollalluog, pennaeth y bydysawd, wedi dewis ei achub ef, yn benodol, ond wedi bod yn hapus i adael i gannoedd o Affricaniaid farw o'r clefyd (dyna dinc o hiliaeth anffodus hefyd). Efallai mai mynegi gostyngeiddrwydd yw'r amcan, ond y gwir yw ei bod yn anodd dychmygu haeriad mwy egotistaidd.

Mae diolch i dduw fel hyn yn hurt pan mae athletwyr yn ei wneud; pan mae pêl-droediwr yn diolch i Dduw ar ôl sgorio gôl fuddugol, yr awgrym annatod yw bod y creawdwr yn ffafrio ei dîm ef ar draul y llall (hyd yn oed os oes Cristion yr un mor daer ar yr ochr arall yn gweddïo am fuddugoliaeth debyg ar yr un pryd). Mae Brantly'n bod yr un mor hurt yn union. Os rywbeth, mae ei achos ef yn waeth. Chwerthinllyd yw'r awgrym bod creawdwr y bydysawd yn poeni'r naill ffordd neu'r llall am gêm bitw o gicio pêl, ond mae dweud ei fod wedi dewis person penodol i fyw (ac felly eraill i farw) yn sarhad hyll ar ben hynny.

Hyd yn oed wedyn, beth sydd ganddo i ddiolch amdano? Derbrynwn er lles dadl bod cristnogaeth yn gywir. A yw'r dyn wedi anghofio'n llwyr mai Duw felly roddodd ebola iddo yn y lle cyntaf? Pam diolch am orfod dioddef clefyd cas a dod yn agos at farw? Mae fel diolch o galon i rywun am dorri eich coesau a'ch breichiau, a bygwth eich gwddf gyda chyllell, ond am beidio cymryd yr un cam olaf yna a'ch lladd. Mae rhywbeth brawychus o lwfr am y fath agwedd tuag at dduw sydd, yn ôl y ffordd yma o feddwl, yn anghenfil seicotig. Diolch? Buaswn i'n lloerig ag ef am feiddio fy ngwneud yn sâl o gwbl. Rwy'n ddiolchgar nad oes tystiolaeth bod y fath fwystfil yn bod.

Yn olaf, mae diolch i'w dduw yn arddangos anniolchgarwch tuag at y bobl sydd wir yn haeddu'r clod. Do, fe ddiolchodd i'r doctoriaid wrth fynd heibio, ond mae'n neilltuo'r diolch mwyaf - 'above all' cofier - i 'gyfaill' dychmygol. Mewn gwirionedd, y staff meddygol sy'n haeddu'r diolch i gyd.

Dyma enghraifft glir o'r ffordd y mae crefydd yn gwyrdroi meddyliau pobl berffaith ddeallus. Petai person cyffredin yn ymddwyn yn y ffordd y mae Brantly'n credu y mae Duw'n mynd o gwmpas ei bethau, byddai pawb yn ffieiddio tuag ato neu hi. Am ryw reswm, mae Duw'n ennyn edmygedd a mawl. Efallai mai parchedig ofn pur sydd ar waith, fel trigolion rhyw fath o Ogledd Corea ddwyfol sy'n gorfod gwneud sioe o eilunaddoli'u gormeswr er mwyn gwarchod eu hunain. Ond mae pobl fel Brantly'n swnio'n hollol ddiffuant. Mae hynny'n ddirgelwch anferthol i mi.

05/08/2014

Camddeall hiliaeth

Beth yw 'hiliaeth'? Yn benodol, beth sy'n gwneud sylw arbennig yn un hiliol? Rhywbeth fel hyn fyddai'r diffiniad, mae'n siwr: 'sylw neu ymadrodd sy'n atgyfnerthu'r syniad bod grŵp(iau) ethnig yn israddol neu'n haeddu gwawd'.

Ym mha ffordd, felly, oedd yr hyn a ddywedodd y cynghorydd Myfanwy Alexander yn hiliol? Mae wedi gorfod gadael cabinet Cyngor Powys oherwydd y sylwadau hyn:
Councillor Alexander told the meeting she and a constituent called Meirion had both been told while trying to access health services in England that their names are just “a meaningless jumble of letters”.
She went on to ask fellow councillors what would have happened if her constituent’s name had been “Ranjit” and he had been told the same thing. She said it would have been all over the papers.
She added: “We are treated like niggers over the border. Our language and culture is trampled on and it’s a very sensitive issue. It’s not our fault that we don’t have a district general hospital to go to.”
Councillor Alexander said on another occasion she had asked in hospital if a Welsh speaking nurse could say good morning to her father and she was told “that’s fine as long as you don’t mind your father being considered to be racist”.
Y broblem fan hyn yw bod llawer iawn o bobl, o hyd, yn cael trafferth deall beth yn union yw hiliaeth, hyd yn oed wrth iddynt ei wrthwynebu mor chwyrn. Maent yn clywed gair fel nigger ac mae'r larwm yn eu pennau'n bloeddio'n syth bin. Maent yn euog o'r un camresymu'n union â'r ffyliaid hiliol hynny sy'n cwyno ei bod yn annheg eu beirniadu am ddefnyddio'r gair hwnnw gan fod rhai pobl croenddu yn ei ddefnyddio ymysg ei gilydd. Hynny yw, mae cyd-destun yn allweddol.

Mae'n berffaith amlwg i unrhyw un sy'n gallu darllen nad ategu ystrydebau diog oedd y cynghorydd, eithr eu herio. Nid hi sy'n ystyried pobl croenddu yn niggers. Ei phwynt oedd bod yr awdurdodau tros y ffin yn trin Cymry Cymraeg yn eilradd a chyda dirmyg, fel y gwnaed - ac y gwneir - yn achos pobl croenddu. Mae'n condemnio'r weithred o ystyried rhywun yn nigger. Prysuraf i bwysleisio (er y dylai fod yn amlwg) nad yw hynny'n golygu o gwbl bod profiad siaradwyr Cymraeg cyn waethed â'r hyn a ddioddefwyd ac a ddioddefir gan bobl sydd wedi cael eu galw'n niggers dros y blynyddoedd. Wrth gwrs mae'r ail beth yn waeth o lawer. Ond mater (mawr, bid siwr) o raddfa yn unig yw'r gwahaniaeth. Yr un yw'r egwyddor. Rhagfarn yw rhagfarn, a dyna'n union a geir gan y staff iechyd y mae'n eu disgrifio.

Mae modd dadlau, efallai, bod ffyrdd gwell a llai trwsgl o fynegi'r pryderon. Efallai nad yw'n ddoeth crybwyll profiadau siaradwyr Cymraeg yn yr un frawddeg â hiliaeth yn erbyn pobl croenddu oherwydd erchylltra eithriadol hanesyddol y broblem honno (a'r emosiynau unigryw o chwyrn a gorddir wrth ei grybwyll). Y ddadl gryfaf efallai yw y byddai'n well i grŵp sydd heb orfod dioddef y gair beidio ceisio'i feddianu er mwyn gwneud pwynt, gan mai nid ein lle ni yw gwneud. Ond mae'n anffodus bod ymdrech i godi gofidion dilys wedi'i cholli mewn storm ffug. Wedi'r cyfan, fe wnaeth y Trwynau Coch yr un pwynt yn union â hi, dros 30 blynedd yn ôl:



Gorfod siarad mewn ail iaith
Er mwyn cael rhyw fath o adwaith
Cadw'r tymer dan reolaeth
Mae'n dod yn haws 'rôl yr ail waith
Ond yn sydyn rwy'n sylweddoli
Bod yna bosibiliadau eang
Anghofio'm gwlad ac anghofio'm iaith
Crafu tîn a dyna dechrau'r daith
Crafu tîn a dyna dechrau'r daith.

Ta beth eich barn, ta beth eich plaid
Cofiwch am y niggers Cymraeg
Ni ar ein gorau o dan eich traed
Felly siglwch bawb gyda nigger Cymraeg.

Hir yw bob aros, os aros sydd raid
Peidiwch llefain ar gefn niggers Cymraeg.

Rwy' 'di dysgu'r ail iaith
A bron anghofio fy mamiaith
Ceisio ymddwyn fel y Sais
Ond mae nhw'n fy nabod ar unwaith
Dim ond nawr rwy'n sylweddoli
Fy mod i wedi fy israddoli
Rwy'n ddieithryn nawr mewn gwlad ddiarffordd
Amddifad coll yn y Gymru bell.
A yw'r gân yma dal i gael ei chwarae? Tybed sut fyddai'r ymateb camddeallus petai'r person anghywir yn digwydd baglu ar ei thraws?