01/09/2014

Dawkins, erthylu ar sail anabledd, ac oferedd pendroni ynghylch yr hyn a allasai fod wedi bod

Mae record Richard Dawkins o ddweud pethau ymfflamychol ar Twitter yn hysbys ers peth amser. Fel yr ydych yn debygol o wybod, bu wrthi eto'n ddiweddar:
Nodwedd gyffredin o gyfraniadau Dawkins ar Twitter yw bod pwynt teg yn cuddio ynddynt yn rhywle, ond bod yr haenau anghynnes ychwanegol yn hawlio'r holl sylw. Mae hynny'n iawn. Bai Dawkins a neb arall yw ei fynegiant trwsgl, a'i gyfrifoldeb ef yw bod yn fwy gofalus wrth egluro'r hyn sydd ar ei feddwl.

Yn achos y trydariad penodol uchod, rwy'n lled-gydweld â'r cyngor y mae'n ei gynnig. Mae'n anodd dweud i sicrwydd mewn senario hypothetig, wrth gwrs, ond rwy'n credu y buaswn i, petawn yn fenyw feichiog sy'n gwybod bod gan y ffetws syndrom Down, yn cael fy nhemtio i erthylu. Dyna, yn wir, sy'n digwydd yn oddeutu 92% o achosion o'r fath yn Ewrop. Yn hynny o beth, o leiaf, nid oes llawer yn bod ar y frawddeg gyntaf. Yr unig broblem yw bod y geiriau ffwrdd-a-hi 'a thria eto' yn gallu bod yn ansensitif mewn rhai achosion arbennig lle mae'r fenyw wedi cael anhawsterau beichiogi neu os yw hi'n heneiddio (mae'r tebygolrwydd o esgor ar fabi syndrom Down yn cynyddu gydag oed, wrth gwrs). Ond fel darn o gyngor i rywun sydd wedi gofyn amdano, mae'n ateb digon call.

Y broblem enfawr yw'r defnydd o'r gair 'immoral' yn yr ail frawddeg. Un peth yw awgrymu beth y buasai ef ei hun yn ei wneud yn y sefyllfa, ond mae honni bod menywod sy'n dewis peidio erthylu yn ymddwyn mewn modd anfoesol yn beth annifyr a hyll iawn i'w wneud. Dewis y fenyw ydyw a neb arall (ac nid y tad chwaith); os ydynt yn dewis erthylu, hei lwc iddynt. Yn yr un modd yn union, hei lwc os ydynt yn penderfynu cario ymlaen a chael y babi.

Rwy'n credu bod ceisio mynd ati i bwyso a mesur positifrwydd neu negatifrwydd moesol penderfyniadau fel hyn yn gêm ofer a pheryglus. Aeth Dawkins yn ei flaen i ddweud y canlynol:
Rwy'n anghyfforddus â hynny hefyd. Mae llawer o bobl â syndrom Down yn byw bywyd cynhyrchiol a dedwydd. Ar yr un pryd, mae llawer o fabanod heb anableddau o fath yn y byd yn mynd ymlaen i ddioddef bywydau segur, poenus a digalon. Nid oes modd dweud o flaen llaw, ac felly nid wyf yn teimlo bod y mater nac yma nac acw ar lefel foesol. A dweud y gwir, mae pwyslais Dawkins ar gymharu cyfraniadau hypothetig dau fywyd hypothetig i'n cymdeithas yn drewi braidd o ewgeneg. Yn y pen draw, mae 100% o bob genedigaeth yn arwain at farwolaeth. (Wedi dweud hynny, mae rhai achosion lle mae gennym syniad da iawn sut fywyd fyddai'n disgwyl y darpar-fabi: os oes gan ffetws afiechyd eithriadol o ddifrifol nad oes modd ei wella, mae modd dadlau yn yr achosion hynny bod peidio erthylu yn anfoesol, gan mai marwolaeth buan ar ôl ychydig oriau o ddioddefaint echrydus di-angen yw'r unig bosibilrwydd amgen).

Dyna fy nghwyn i, felly. Fodd bynnag, mae rhai fel petaent wedi dychryn â'r syniad o erthylu ar sail anabledd fel syndrom Down. Ond fel y dywedais, mae canran anferth o bobl eisoes yn dewis gwneud hynny. I fod yn hollol glir, dylai erthyliad fod ar gael am unrhyw reswm, gan mai'r peth pwysicaf yw rheolaeth y fenyw dros ei chyfarpar atgenhedlu ei hun. Heb sôn am fod yn anfoesol, byddai'n anymarferol gwrthod yr hawl i erthylu ffetws oherwydd bod ganddi anabledd; byddai pobl yn dyfeisio rhesymau eraill yn lle. Nid wyf yn arbennig o gyfforddus â'r syniad o erthylu ar sail lliw llygad, neu wallt, neu ryw, ond nid fy lle i na neb arall yw penderfynu ar yr hyn y caiff menyw ei wneud â'i chroth ei hun. (Mae'n werth nodi wrth fynd heibio bod sgrînio fel hyn am ddod yn fwy a fwy trylwyr yn y blynyddoedd i ddod, wrth i'r dechnoleg barhau i wella, felly bydd moesoldeb cwestiwn y designer baby'n dod yn bwnc llosg poethach byth yn y dyfodol agos. Ond mater arall yw hynny).

Fel rwyf wedi'i ddweud eisoes, mae'n amlwg bod pobl â syndrom Down yn gallu byw bywydau hapus. Rwyf hefyd wedi dweud mai erthylu fuasai fy ngreddf bersonol petawn i'n y sefyllfa hwnnw. Eto i gyd, petaem yn cael babi SD (fy ngwraig fyddai biau'r penderfyniad, wedi'r cyfan, nid fi), mae hefyd yn amlwg y buaswn yn caru'r babi hwnnw yn yr un fath yn union ag unrhyw epil arall. Un broblem gyda'r ddadl ynghylch erthylu yw'r tueddiad i edrych yn ôl wedi'r ffaith. Hynny yw, pan mae gan rywun blant yn barod, mae dychmygu eu herthylu pan oeddent yn y groth yn boenus a dychrynllyd. Hyd yn oed os nad rhiant sy'n dadlau, mae'n debygol mai darlun babi go iawn sydd ganddynt yn eu pennau wrth iddynt bledio'u hachos. O'r herwydd, wrth drafod y syniad o erthylu oherwydd bod y babi am fod yn anabl, mae llawer yn pwyntio at rhywun sydd â SD ac awgrymu bod difa'r ffetws gyfystyr â dweud nad oes gwerth i fywyd y person hwnnw.

Mae'n dueddiad naturiol mewn ffordd, ond mae hefyd yn hollol anghywir, ofer ac amherthnasol. Nid ffetws mo babi sydd eisoes wedi'i eni, ond person. Pan oedd yn y groth, nid person ydoedd. Nid oes pwrpas cymharu'r tyfiant yn y groth â'r plentyn sy'n chwerthin yn hapus o'ch blaen. Y gymhariaeth gywir yw ag ŵy na ffrwythlonwyd o gwbl ac a ddiflannodd gyda'r ysbwriel neu lawr y toiled. Yr un yw'r canlyniad ymarferol, sef dim babi. Wrth gwrs buaswn yn caru fy mabi SD hypothetig. Ond buaswn hefyd wedi caru pob un o'r babanod y buaswn wedi gallu'u cael ond na ddaeth erioed i fodolaeth. Byddai'n hurt awgrymu ei bod yn anfoesol peidio creu pob bywyd posibl, oherwydd mae posibilrwydd hypothetig i bob un ohonom greu biliynau o fywydau gwahanol (a phob un ohonynt yn gannwyll ein llygaid).

Mae ymgyrchwyr gwrth-ddewis yn hoff o bwyntio at fenywod a oedd ar un adeg wedi ystyried cael erthyliad ond a aeth yn eu blaen, am ba bynnag reswm, i gael y babi. Y ddadl yw bod cariad amlwg y rhiant tuag at y plentyn yn reswm cryf i wrthwynebu erthlyliad yn gyffredinol. Mae'n caru'r plentyn, ac felly mae'n naturiol iddi fod yn falch, wrth edrych yn ôl, na benderfynodd gael yr erthyliad. Ond mae hynny'n methu'r pwynt yn llwyr. Buasai hi hefyd wedi caru'r holl 'fabanod' posibl eraill na roddodd enedigaeth iddynt, boed yn wyau na ffrwythlonwyd, yn sberm na gyrhaeddodd ei hwyau hi (biliynau - na, triliynau - ohonynt), neu hyd yn oed y sygotiaid hynny a ffrwythlonwyd ond a erthylwyd yn naturiol heb iddi ddod yn ymwybodol o'r peth (wedi'r cyfan, natur, neu 'Dduw' os mynnwch chi, yw'r erthylwr mwyaf o bell ffordd; lleiafrif o feichiogiadau sy'n arwain at fabi). Petai un o'r cyfuniadau hynny o ŵy a sberm wedi troi'n fabi yn lle'r un sydd ganddi, buasai'n caru hwnnw lawn cymaint. Pe na bai wedi cael babi o gwbl, byddai wedi gallu dewis unai parhau'n ddi-blentyn neu gael un yn ddiweddarach. Ond nid felly y bu, ac felly, wel, nid felly y mae. Nid oes modd dyfalu pa senario fyddai wedi bod hapusaf iddi, felly nid oes pwynt trio.

Mae gwrthwynebwyr erthyliad hefyd yn hoff iawn o'r Great Beethoven Fallacy. Mae'n enghraifft o'r un math o gamresymu. Dyma hi:
Doctor 1: "I want your opinion about terminating a pregnancy. The father was syphilitic, the mother had tuberculosis. Of the four children born, the first was blind, the second died, the third was deaf and dumb, the fourth also had tuberculosis. What would you have done?"
Doctor 2: "I would have terminated the pregnancy."
Doctor 1: "Then you would have murdered Beethoven."
Hyd yn oed o anghofio'r camgymeriadau ffeithiol (gweler y ddolen), nid yw hon yn ddadl ystyrlon o fath yn y byd. Gallasai'r babi dyfu fyny i fod yn lofrudd ofnadwy yr un mor hawdd. Gan mai dim ond wrth edrych yn ôl y daw pethau felly i'r amlwg, nid oes defnydd o gwbl i ddadleuon fel hyn wrth i ni wynebu cwestiynau sydd angen atebion yn y presennol. Os defnyddio'r rhesymeg hwn yng nghyd-destun erthyliad, rhaid i ni hefyd dderbyn bod miloedd ar filoedd o ddarpar-Beethoveniaid (a -Hitleriaid o ran hynny) yn gorffen eu hoes fel crwst drewllyd ar sannau sbarion bechgyn yn eu harddegau ledled y byd.

Nid oes pwrpas chwarae'r gêm yma. Mae fel dychmygu sut fyddai pethau pe na bawn wedi cwrdd â'm gwraig a syrthio mewn cariad â hi pan y gwnaethais. Efallai'n wir y buaswn wedi canfod fy hun mewn perthynas â rhywun arall, ac y buaswn heddiw mewn perthynas ddedwydd â'r person yna, yr un mor hapus fy myd. Ond nid dyna ddigwyddodd; rwyf mewn priodas hyfryd a llawen â'm gwraig, mae bellach yn amhosibl dychmygu bywyd fel arall, a dyna ni.

Yn yr un modd, pe na bai'n rhieni wedi cwrdd, a gwneud yr angenrheidiol ar yr union foment y gwnaethasant, ni fuasem ninnau chwaith yn bod. Neu petaem wedi cael ein geni'n blant i rieni eraill (mae hyn yn amhosibl, ond gan mai fy mwriad yw egluro nad oes diben meddwl fel hyn yn y lle cyntaf, waeth i ni gario ymlaen), mae'n debygol y buasem yn caru'r rheiny lawn cymaint ag yr ydym yn caru'n rhieni go iawn. Ond eto, nid dyna ddigwyddodd. 'If my auntie had balls, she'd be my uncle', fel maent yn dweud. Y realiti sydd ohoni yw'r unig un sy'n gwneud synnwyr i ni, ac mae hynny'n ok oherwydd dyna'r unig un sy'n cyfrif.

Cafwyd erthygl ardderchog a dirdynnol yn y Guardian ddwy flynedd yn ôl lle mae'r awdur yn dweud y dylai ei mam fod wedi'i herthylu. Nid dweud hynny oherwydd rhyw ing dirfodol y mae, eithr gwneud y pwynt y buasai bywyd ei mam wedi bod yn haws pe na bai wedi gorfod cael babi (mae'n debyg y byddai wedi cael erthyliad petai hynny wedi bod yn gyfreithiol ym Michigan ar y pryd). Fel mae hi'n dweud, pe na bai hi wedi cael ei geni, ni fuasai wedi colli unrhyw beth oherwydd nid oedd ganddi unrhyw beth i'w golli ar y pryd.

Wedi dweud hyn i gyd, mae'n werth cloi trwy ddyfynnu Dawkins ei hun, hyd yn oed os dim ond er mwyn atgoffa'n hunain ei fod yn gallu bod yn ddyn craff iawn hefyd (neu o leiaf roedd yn arfer bod). Daw'r canlynol o'm hoff lyfr ganddo (ar y cyd, efallai, â The Ancestor's Tale), Unweaving The Rainbow:
We are going to die, and that makes us the lucky ones. Most people are never going to die because they are never going to be born. The potential people who could have been here in my place but who will in fact never see the light of day outnumber the sand grains of Arabia. Certainly those unborn ghosts include greater poets than Keats, scientists greater than Newton. We know this because the set of possible people allowed by our DNA so massively exceeds the set of actual people. In the teeth of these stupefying odds it is you and I, in our ordinariness, that are here. We privileged few, who won the lottery of birth against all odds, how dare we whine at our inevitable return to that prior state from which the vast majority have never stirred?
Rydym yn ffodus i fod yn fyw, ac mae'r dyfyniad uchod yn enghraifft hardd iawn o wyleidd-dra dyneiddiol go iawn a diffuant, yn wahanol iawn i'r rhagrith anghydlyn a ysbrydolir gan grefydd. Y gwir amlwg yw ei bod yn hollol amhosibl i bob darpar-fywyd posibl gael ei wireddu. Yn y cyfamser, rydym wedi cael dod i fodolaeth, ac mae'r rhan fwyaf ohonom yn ddiolchgar am y fraint. Ond rydym yma ar draul 'ysbrydion ananedig' a allasai lawn mor rhwydd fod wedi cael eu geni yn ein lle. Er bod y ffaith yma'n ddiddorol, a'n ysgogi ein greddf naturiol i feddwl yn segur am bethau dwys y bydysawd, nid oes iddi unrhyw arwyddocâd o gwbl pan ddaw'n fater o geisio ateb cwestiynau moesol ymarferol.

22/08/2014

"Diolch i Dduw"

Mae'n newyddion gwych a chalonogol bod Dr Kent Brantly bellach wedi gwella ar ôl cael ei heintio â feirws ebola yn Liberia. Roedd yn ddoctor gyda grŵp cristnogol o'r enw Samaritan's Purse, ac er ei bod yn biti eu bod yn mynnu cenhadu a lledaenu'r efengyl wrth wneud, mae pobl fel Dr Brantly'n haeddu canmoliaeth a pharch am roi help gwirioneddol i ddioddefwyr a chleifion mewn amgylchiadau anodd a pheryglus. Defnyddiwyd cyffur newydd arbrofol wrth ei drin, ac er bod rhai cleifion eraill wedi marw er iddynt dderbyn yr un triniaeth, mae'n bosibl bod yma ddatblygiad addawol.

Rwy'n siwr bod ei galon yn y lle iawn, ond roedd ei ddatganiad yn anghynnes ac od mewn sawl ffordd. Gallwch wylio neu ddarllen ei eiriau trwy glicio ar y ddolen uchod, ond dyma grynodeb: "Above all, I am forever thankful to God for sparing my life".

Mae geiriau fel hyn yn gyfarwydd iawn, wrth gwrs, i'r graddau ein bod efallai wedi hen roi'r gorau i ystyried eu goblygiadau petaent yn wir. Rwy'n credu ei bod yn bwysig gwneud hynny, fodd bynnag. Mewn gwirionedd, mae datganiadau o'r math yma, sydd i fod i gyfleu gwyleidd-dra, yn adlewyrchu'r gwrthwyneb llwyr. Y bwriad, mae'n siwr, yw cyferbynnu di-nodedd y siaradwr â mawredd y creawdwr. Ond yr hyn yr wyf i'n ei weld yw dyn yn honni bod duw hollalluog, pennaeth y bydysawd, wedi dewis ei achub ef, yn benodol, ond wedi bod yn hapus i adael i gannoedd o Affricaniaid farw o'r clefyd (dyna dinc o hiliaeth anffodus hefyd). Efallai mai mynegi gostyngeiddrwydd yw'r amcan, ond y gwir yw ei bod yn anodd dychmygu haeriad mwy egotistaidd.

Mae diolch i dduw fel hyn yn hurt pan mae athletwyr yn ei wneud; pan mae pêl-droediwr yn diolch i Dduw ar ôl sgorio gôl fuddugol, yr awgrym annatod yw bod y creawdwr yn ffafrio ei dîm ef ar draul y llall (hyd yn oed os oes Cristion yr un mor daer ar yr ochr arall yn gweddïo am fuddugoliaeth debyg ar yr un pryd). Mae Brantly'n bod yr un mor hurt yn union. Os rywbeth, mae ei achos ef yn waeth. Chwerthinllyd yw'r awgrym bod creawdwr y bydysawd yn poeni'r naill ffordd neu'r llall am gêm bitw o gicio pêl, ond mae dweud ei fod wedi dewis person penodol i fyw (ac felly eraill i farw) yn sarhad hyll ar ben hynny.

Hyd yn oed wedyn, beth sydd ganddo i ddiolch amdano? Derbrynwn er lles dadl bod cristnogaeth yn gywir. A yw'r dyn wedi anghofio'n llwyr mai Duw felly roddodd ebola iddo yn y lle cyntaf? Pam diolch am orfod dioddef clefyd cas a dod yn agos at farw? Mae fel diolch o galon i rywun am dorri eich coesau a'ch breichiau, a bygwth eich gwddf gyda chyllell, ond am beidio cymryd yr un cam olaf yna a'ch lladd. Mae rhywbeth brawychus o lwfr am y fath agwedd tuag at dduw sydd, yn ôl y ffordd yma o feddwl, yn anghenfil seicotig. Diolch? Buaswn i'n lloerig ag ef am feiddio fy ngwneud yn sâl o gwbl. Rwy'n ddiolchgar nad oes tystiolaeth bod y fath fwystfil yn bod.

Yn olaf, mae diolch i'w dduw yn arddangos anniolchgarwch tuag at y bobl sydd wir yn haeddu'r clod. Do, fe ddiolchodd i'r doctoriaid wrth fynd heibio, ond mae'n neilltuo'r diolch mwyaf - 'above all' cofier - i 'gyfaill' dychmygol. Mewn gwirionedd, y staff meddygol sy'n haeddu'r diolch i gyd.

Dyma enghraifft glir o'r ffordd y mae crefydd yn gwyrdroi meddyliau pobl berffaith ddeallus. Petai person cyffredin yn ymddwyn yn y ffordd y mae Brantly'n credu y mae Duw'n mynd o gwmpas ei bethau, byddai pawb yn ffieiddio tuag ato neu hi. Am ryw reswm, mae Duw'n ennyn edmygedd a mawl. Efallai mai parchedig ofn pur sydd ar waith, fel trigolion rhyw fath o Ogledd Corea ddwyfol sy'n gorfod gwneud sioe o eilunaddoli'u gormeswr er mwyn gwarchod eu hunain. Ond mae pobl fel Brantly'n swnio'n hollol ddiffuant. Mae hynny'n ddirgelwch anferthol i mi.

05/08/2014

Camddeall hiliaeth

Beth yw 'hiliaeth'? Yn benodol, beth sy'n gwneud sylw arbennig yn un hiliol? Rhywbeth fel hyn fyddai'r diffiniad, mae'n siwr: 'sylw neu ymadrodd sy'n atgyfnerthu'r syniad bod grŵp(iau) ethnig yn israddol neu'n haeddu gwawd'.

Ym mha ffordd, felly, oedd yr hyn a ddywedodd y cynghorydd Myfanwy Alexander yn hiliol? Mae wedi gorfod gadael cabinet Cyngor Powys oherwydd y sylwadau hyn:
Councillor Alexander told the meeting she and a constituent called Meirion had both been told while trying to access health services in England that their names are just “a meaningless jumble of letters”.
She went on to ask fellow councillors what would have happened if her constituent’s name had been “Ranjit” and he had been told the same thing. She said it would have been all over the papers.
She added: “We are treated like niggers over the border. Our language and culture is trampled on and it’s a very sensitive issue. It’s not our fault that we don’t have a district general hospital to go to.”
Councillor Alexander said on another occasion she had asked in hospital if a Welsh speaking nurse could say good morning to her father and she was told “that’s fine as long as you don’t mind your father being considered to be racist”.
Y broblem fan hyn yw bod llawer iawn o bobl, o hyd, yn cael trafferth deall beth yn union yw hiliaeth, hyd yn oed wrth iddynt ei wrthwynebu mor chwyrn. Maent yn clywed gair fel nigger ac mae'r larwm yn eu pennau'n bloeddio'n syth bin. Maent yn euog o'r un camresymu'n union â'r ffyliaid hiliol hynny sy'n cwyno ei bod yn annheg eu beirniadu am ddefnyddio'r gair hwnnw gan fod rhai pobl croenddu yn ei ddefnyddio ymysg ei gilydd. Hynny yw, mae cyd-destun yn allweddol.

Mae'n berffaith amlwg i unrhyw un sy'n gallu darllen nad ategu ystrydebau diog oedd y cynghorydd, eithr eu herio. Nid hi sy'n ystyried pobl croenddu yn niggers. Ei phwynt oedd bod yr awdurdodau tros y ffin yn trin Cymry Cymraeg yn eilradd a chyda dirmyg, fel y gwnaed - ac y gwneir - yn achos pobl croenddu. Mae'n condemnio'r weithred o ystyried rhywun yn nigger. Prysuraf i bwysleisio (er y dylai fod yn amlwg) nad yw hynny'n golygu o gwbl bod profiad siaradwyr Cymraeg cyn waethed â'r hyn a ddioddefwyd ac a ddioddefir gan bobl sydd wedi cael eu galw'n niggers dros y blynyddoedd. Wrth gwrs mae'r ail beth yn waeth o lawer. Ond mater (mawr, bid siwr) o raddfa yn unig yw'r gwahaniaeth. Yr un yw'r egwyddor. Rhagfarn yw rhagfarn, a dyna'n union a geir gan y staff iechyd y mae'n eu disgrifio.

Mae modd dadlau, efallai, bod ffyrdd gwell a llai trwsgl o fynegi'r pryderon. Efallai nad yw'n ddoeth crybwyll profiadau siaradwyr Cymraeg yn yr un frawddeg â hiliaeth yn erbyn pobl croenddu oherwydd erchylltra eithriadol hanesyddol y broblem honno (a'r emosiynau unigryw o chwyrn a gorddir wrth ei grybwyll). Y ddadl gryfaf efallai yw y byddai'n well i grŵp sydd heb orfod dioddef y gair beidio ceisio'i feddianu er mwyn gwneud pwynt, gan mai nid ein lle ni yw gwneud. Ond mae'n anffodus bod ymdrech i godi gofidion dilys wedi'i cholli mewn storm ffug. Wedi'r cyfan, fe wnaeth y Trwynau Coch yr un pwynt yn union â hi, dros 30 blynedd yn ôl:



Gorfod siarad mewn ail iaith
Er mwyn cael rhyw fath o adwaith
Cadw'r tymer dan reolaeth
Mae'n dod yn haws 'rôl yr ail waith
Ond yn sydyn rwy'n sylweddoli
Bod yna bosibiliadau eang
Anghofio'm gwlad ac anghofio'm iaith
Crafu tîn a dyna dechrau'r daith
Crafu tîn a dyna dechrau'r daith.

Ta beth eich barn, ta beth eich plaid
Cofiwch am y niggers Cymraeg
Ni ar ein gorau o dan eich traed
Felly siglwch bawb gyda nigger Cymraeg.

Hir yw bob aros, os aros sydd raid
Peidiwch llefain ar gefn niggers Cymraeg.

Rwy' 'di dysgu'r ail iaith
A bron anghofio fy mamiaith
Ceisio ymddwyn fel y Sais
Ond mae nhw'n fy nabod ar unwaith
Dim ond nawr rwy'n sylweddoli
Fy mod i wedi fy israddoli
Rwy'n ddieithryn nawr mewn gwlad ddiarffordd
Amddifad coll yn y Gymru bell.
A yw'r gân yma dal i gael ei chwarae? Tybed sut fyddai'r ymateb camddeallus petai'r person anghywir yn digwydd baglu ar ei thraws?

04/08/2014

Esblygiad a ffydd

Via Morfa Dulas, gwelais yr erthygl yma gan rywun o'r enw Rodney J Scott o'r sefydliad BioLogos. Byrdwn yr ysgrif yw nad oes angen dewis rhwng arddel ffydd Gristnogol a derbyn y ffaith bod bywyd ar y ddaear wedi esblygu dros gyfnod o sawl biliwn o flynddoedd. Hynny yw, mae modd credu yn y ddau beth ac nid ydynt yn gwrthdaro. Nid yw hynny'n syndod, gan mai hyrwyddo negeseuon fel hyn yw holl amcan BioLogos, a sefydlwyd gan Francis Collins. Mae Collins yn fiolegydd uchel iawn ei barch, a'n haeddiannol felly. Ef oedd cydlynydd Prosiect y Genom Dynol, ac mae wedi gwneud llawer o waith arwyddocaol. Mae hefyd yn Gristion efengylol sy'n credu'n daer bod ei ffydd yn gydnaws â gwyddoniaeth.

Mae BioLogos yn ddidwyll yn hyn o beth, ond mae'r safiad hwnnw'n gam strategol call hefyd. Yn amlwg, byddai gorfodi pobl i ddewis yn golygu y byddai rhai, sy'n derbyn yr hyn sydd gan wyddoniaeth i'w ddweud am bynciau fel amrywiaeth bywyd ar y ddaear, yn rhoi'r gorau i'w ffydd. Gwell yw eu darbwyllo bod modd ei chael hi'r ddwy ffordd. Mae'r un peth yn wir y ffordd arall: mae llawer o fiolegwyr esblygiadol, hyd yn oed os nad ydynt yn grefyddol eu hunain, yn dweud nad oes gwrthdaro rhwng syniadau Darwin a chrefydd. Dyna oedd safbwynt y diweddar Stephen Jay Gould, er enghraifft. Petaem yn edrych ar yr ymdrech i ddarbwyllo mwy o bobl i dderbyn theori esblygiad o bersbectif strategol pur, mae'n amlwg mai dyma fyddai'r ffordd gallaf o fynd o'i chwmpas hi.

Ond, er ei bod yn berffaith bosibl bod mynnu hyn yn debygol o wthio pobl i ffwrdd yn hytrach na'u denu, nid wyf yn credu bod modd credu mewn duw a derbyn a deall esblygiad ar yr un pryd. Mae angen dewis. Wrth gwrs mae llawer o bobl yn derbyn y ddau beth, felly oes mae 'modd' gwneud mewn ffordd ddibwys o amlwg. Ond yn fy marn i, mae credu bod Duw wedi'n creu yn fwriadol trwy gyfrwng esblygiad - hynny yw, ei fod wedi llywio'r broses o'r dechrau'n deg, gan ei harwain yn anochel er mwyn ein cynhyrchu ni yn y pen draw - yn methu'r pwynt yn llwyr. Gwers fawr theori esblygiad yw bod y broses yn ddall, ac nad yw'r canlyniadau'n anochel. Petai modd chwarae'r tâp yn ôl ac ail-adrodd datblygiad bywyd o'r gell gyntaf hyd heddiw, byddai'r hyn a welwn yn hollol hollol wahanol. Yn sicr, nid oes rheswm yn y byd i dybio y byddai unrhyw beth tebyg i ni'n ail-ymddangos.

Nid pwynt distadl mo hyn. Os ydych yn credu bod esblygiad yn fodd o gyrraedd pwynt penodol sydd wedi'i benderfynu'n barod, nid wyf yn derbyn eich bod yn deall y theori wedi'r cyfan. Nid yw esblygiad yn gwneud synnwyr oni bai bod duwiau fel yr un Cristnogoly yn absennol.

31/07/2014

Israel a Phalesteina

Am ba bynnag reswm, mae'r gwrthdaro beunyddiol rhwng Israel a therfysgwyr Palesteinaidd yn ennyn llawer iawn mwy o sylw, a theimladau llawer iawn iawn cryfach, nag ymladdfeydd eraill a geir yn y byd. Mae mwy o ladd yn digwydd ar hyn o bryd yn Syria, Irác, neu Weriniaeth Canolbarth Affrica, er enghraifft, ond Llain Gaza yw'r pwnc llosg. Efallai mai fi sydd ychydig yn od, ond mae'n rhaid i mi gyfaddef nad yw fy marn am y sefyllfa hanner mor gryf â theimladau cymaint o'm cyfoedion; un enghraifft arall o wrthdaro o blith nifer yn y byd ydyw i mi. Eto i gyd, mae gen i farn amdano, a dyma hi.

Un elfen rwystredig yw greddf cymaint o bobl i fynnu dewis ochr. Mae rhai'n daer o blaid un garfan neu'r llall, ac mae mwy eto'n clirio'u llwnc trwy feirniadu un ochr yn frysiog cyn canolbwyntio ar gondemnio'r ochr arall 99% o'r amser. Fy safbwynt diflas i, fel mae'n siwr eich bod bellach wedi'i synhwyro, yw bod y ddwy ochr ar fai'n ddifrifol.

Fel rhywun sydd ar y 'chwith' yn wleidyddol, rwy'n cydymdeimlo ag awydd y traddodiad hwnnw i gefnogi'r underdog. Mae gan y chwith hanes (ar y cyfan) o gefnogi carfannau llai grymus yn erbyn rhai mwy pwerus, ac mae'n amlwg mai'r Palesteiniaid yw'r garfan honno fan hyn. Mewn achosion o'r fath, nid oes trywydd cyfansoddiadol a chonfensiynol ar gael, gan fod yr holl system yn ei chyfanrwydd yn eu cau allan. Felly, fe'u gorfodent i fabwysiadu dulliau mwy anarferol. Weithiau mae hyn yn golygu terfysgaeth. Gweler yr ANC yn Ne Affrica yn ystod apartheid, neu'r PKK yn y rhanbarth Dwrcaidd yng Nghwrdistan. Nid cyfiawnhau terfysg mo hyn o gwbl, eithr nodi bod modd rhyw hanner-ddeall y defnydd o drais, yn aml, o safbwynt strategol a gwleidyddol. Y gwir anffodus yw bod terfysgaeth yn gallu gweithio. Prin iawn oedd y sylw a roddwyd yn y gorllewin i sefyllfa Palesteiniaid cyn München 1972, er enghraifft.

Ond (ac mae'n 'ond' fawr), mae dulliau Hamas mor hurt mae'n deg gofyn a oes ganddynt strategaeth hir-dymor o gwbl. Yn syml iawn, rwy'n grediniol mai prif amcan Hamas wrth danio rocedau tuag at Israel (gweithred filwrol ofer, gan eu bod bron i gyd yn cael eu dinistrio gan yr Iron Dome bondigrybwyll), a gwneud hynny o safleoedd dwys eu poblogaeth, yw pryfocio Israel i ymateb a lladd Palesteiniaid di-niwed drachefn. Unig arf gwirioneddol Hamas yn y gwrthdaro yma yw lluniau o blant Palesteinaidd meirwon. Mae'r rhain yn bropaganda amhrisiadwy iddynt, ac o gofio'r modd y mae Hamas yn annog Palesteiniaid i aros yn eu tai pan mae taflegrau Israelaidd ar y ffordd, nid oes angen bod yn sinig llwyr i dybio bod annog mwy o farwolaethau yn dacteg fwriadol. Yn hyn o beth, mae Hamas o leiaf yr un mor elyniaethus a dirmygus tuag at y Palesteiniad cyffredin ag y mae Israel ei hun. Serch hynny, erys cefnogaeth Hamas o fewn Gaza'n bur gadarn.

Cofier mai nod cyfansoddiadol Hamas o hyd yw diddymu a dileu Israel yn gyfan gwbl ac i ladd "yr Iddewon". Felly hyd yn oed petai Israel yn cyfaddawdu'n sylweddol, mae'n annhebygol y byddai hynny'n meddalu awydd Hamas i ymosod arnynt. Heb sôn am fod yn hyll a barbaraidd, mae Hamas yn gwybod yn iawn bod yr amcan yn hollol anymarferol. Fel mae'n digwydd, nid wyf yn credu bod problem gyda dweud, ar un llaw, bod y modd y sefydlwyd Israel yn y lle cyntaf yn gamgymeriad dybryd, ac ar y llaw arall bod angen gwarchod ei hawl i fodoli heddiw. Yn anffodus, roedd gwledydd imperialaidd y gorffennol yn credu bod tynnu llinellau ar fap, heb fawr o ystyriaeth i'r bobl sydd eisoes yn byw yno, yn syniad doeth. Mae effeithiau andwyol hynny i'w gweld mewn mannau eraill hefyd, megis Irác a'r Congo. Ond yn amlwg yn achos Israel, saith degawd yn ddiweddarach, nid yw dad-wneud hynny'n opsiwn ymarferol na moesol.

Un broblem enfawr yn achos Israel yw'r arfer hollol lloerig o anfaddeuol o ddwyn tir Palesteinaidd. Mae Israel, yn arwynebol, yn wladwriaeth ddemocrataidd seciwlar 'orllewinol' ei naws, ac maent yn cymharu'n ffafriol â Hamas yn hynny o beth (sydd, wedi'r cyfan, yn grŵp adweithiol crefyddol sydd â safbwyntiau hyll iawn ar faterion cymdeithasol a chyfansoddiadol). Ond mae ymddygiad Israel yn y tiriogaethau a gipiwyd dros y blynyddoedd diwethaf yn wirioneddol gywilyddus. Yn aml, fe gyffelybir y sefyllfa yn y tiroedd a wladychwyd gydag apartheid yn Ne Affrica gynt. Ond fel y dywed Noam Chomsky, nid yw hynny'n hollol gywir. Nid oherwydd bod y gymhariaeth yn eithafol, ond oherwydd bod ymddygiad Israel hyd yn oed yn waeth na hynny

Y broblem anferth arall, wrth gwrs, yw'r gwarchae yn erbyn Gaza. Pan dynnodd Israel allan o Gaza yn 2005, mae modd dadlau i'r Palesteiniaid golli cyfle i adeiladu gwladwriaeth gall. Mae Jeffrey Goldberg yn eu cymharu'n anffafriol â Chwrdistan yn hyn o beth, gan ddadlau na sefydlwyd y gwarchae nes iddi ddod i'r amlwg mai casglu a pharatoi arfau oedd blaenoriaeth llywodraeth newydd Hamas yn hytrach na gwella isadeiledd ac economi Gaza. Mae eraill yn anghytuno. Beth bynnag yw'r gwir am hynny, erys y ffaith ei bod yn amhosibl i drigolion Gaza gyflawni fawr ddim o werth wrth iddynt barhau i gael eu mygu a'u llesteirio mewn modd mor affwysol.

Rwyf wedi beirniadu Hamas am herio Israel i ladd trigolion di-niwed Gaza. Wrth gwrs, byddai'n wirion bost peidio condemnio Israel ei hun yn chwyrnach fyth drachefn am lyncu'r abwyd a gwneud union hynny i'r fath raddau. Mae'r we'n llawn lluniau o'r hyn y mae taflegrau Israel yn ei gyflawni (rhybudd: lluniau o gyrff gwaedlyd), ac os nad yw bomio ysgol y CU yn drosedd ryfel, yna nid oes y fath beth yn bod â throseddau rhyfel. Mae strategaeth Israel yr un mor ddi-synnwyr fan hyn, yn enwedig gan eu bod bellach (fe ymddengys i mi, o leiaf) yn prysur golli'r frwydr PR rhyngwladol hyd yn oed wrth iddynt ennill y rhyfel filwrol ei hun (nid bod yr elfen filwrol yn arbennig o anodd iddynt, o gofio'r anghymesuredd grym).

Wrth gwrs, yr hyn sy'n gwneud datrys y gwrthdaro mor anodd yw rôl crefydd yn yr holl beth. Byddai'n hurt honni na fyddai rhyfeloedd yn digwydd pe gwaredid crefydd o'r byd. Ond nid oes dwywaith bod ffydd bod creawdwr y bydysawd yn eu cefnogi yn peri i'r ddwy ochr ymstyfnigo cymaint â hynny'n ffyrnicach. Mae gwladychwyr Iddewig Seionaidd yn mynnu bod ganddynt fandad duwiol i gipio'r tir. Gan fod iddewiaeth ffwndamentalaidd yn ffenomen gymharol brin, mae'n hawdd anghofio pa mor wirioneddol eithafol yw cymaint o'r setlwyr, sy'n credu mewn difrif ei bod yn ddyletswydd arnynt i orfodi mwslemiaid i adael yr ardal. Ar yr un pryd, mae llawer o'u cefnogaeth yn America yn dod o du ffwndamentalwyr Cristnogol sy'n credu bod dychweliad yr Iddewon i Israel yn ran o gynllun Duw a'n fodd o brysuro diwedd y byd (rhywbeth y maent yn deisyfu ei weld, oherwydd byddent yn cael esgyn i'r nefoedd, gan adael pawb arall ar ôl, gan gynnwys, yn eironig, yr Iddewon truain). Ac wedyn ar y llaw arall, wrth gwrs, dyna eithafiaeth afresymol ac ystyfnig Hamas, a drafodwyd eisoes.

Efallai eich bod wedi gweld y mapiau hyn eisoes:

Nid yw gorfodi Palesteiniaid i fyw mewn getos crebachlyd yn gynaliadwy. Mae'n amhosibl dychmygu heddwch heb i'r coloneiddio haerllug yma ddarfod ar unwaith ac i ffiniau 1967 gael eu hail-sefydlu. Mae'n hanfodol dymchwel y wal yn y Lan Orllewinol hefyd. Ar yr un pryd, mae rhaid i Hamas roi'r gorau i danio rocedau i gyfeiriad cyffredinol Israel ac mae'n rhaid iddynt dderbyn bod gan Israel hawl i fodoli. Nid yw'r rhain yn awgrymiadau ysgytwol iawn, ond nid oes ffordd arall. Mae'n edrych yn anobeithiol, ond eto i gyd mae hanes yn llawn sawl sefyllfa ymddangosiadol annatrysadwy sydd, yn y pen draw, wedi gwella i raddau. Byddai cytundeb Gwener y Groglith yng Ngogledd Iwerddon wedi ymddangos yn freuddwyd gwrach ychydig flynyddoedd yng nghynt, ond fe ddaeth yn y diwedd ac rydym bellach yn cael gweld Martin McGuinness o bawb yn cyfarch Elizabeth Windsor. Y gwir yw y bydd yr un peth yn digwydd yn Israel a Phalesteina'n hwyr neu'n hwyrach. Bydd yr ymladd presennol yn dod i ben ar ryw bwynt, ac er ei bod yn debygol y bydd yr un peth yn digwydd eto ymhen ychydig, ac efallai eto wedyn, mae'n rhaid credu y daw'r dydd pan fydd y ddwy ochr yn callio.

17/07/2014

Un ateb olaf

Mae'n ofer ceisio dal pen rheswm ag Alwyn, felly rwyf wedi rhoi'r gorau i drafferthu ers talwm. Eto i gyd, rwyf newydd sylwi iddo adael sylw dwl arall ar y blog yn ddiweddar ac rwyf am lyncu'r abwyd un tro bach olaf. Once more unto the breach, dear friends, once more. Gydag ochenaid ddofn, dyma ddyfynnu'r sylw:
Mae 'na gwirionedd yn yr hen ddweud "y rhai sy'n curo sy'n caru". I gasáu rhywbeth mae'n rhaid buddsoddi rhywfaint o emosiwn a theimlad iddi, yn yr un modd a mae'n rhaid buddsoddi mewn cariad.

Tybiwn bod 90% o "anghredinwyr" jyst dim yn credu a dyna fo; nid oes gyda nhw barn am grefydd gan bod crefydd yn dibwys iddynt; dydy o ddim yn effeithio ar eu bywydau, dydy o ddim yn bwysig, prin ei fod yn croesi eu meddyliau. Mae nhw'n mynd i gapel neu eglwys i ddathlu bedydd, priodas neu i goffa er mwyn parch i'r teulu heb malio dim am y geiriau na'r defod.

Yr wyt ti, ar y llaw arall, wedi postio tua 5 post y mis am 4 mlynedd yn gwrthwynebu crefydd, yr wyt ti'n buddsoddi emosiwn i fewn i dy anffyddiaeth, difyr byddid gwybod be sy'n gyfrifol am y fath buddsoddiad!

Rwy'n gwybod bydd y sylw yma'n cael ei ddileu, fel mae sylwadau pawb sy'n anghytuno a thi wedi eu dileu. Peth difyr ynddo'i hyn. Pam dy fod mor ansicr o dy ymrwymiad emosiynol i anffyddiaeth, dy fod yn methu goddef gwrthwynebiad iddi?
Diffyg hunan-ymwybyddiaeth llwyr, siwr o fod, sydd i gyfrif am y modd y mae Alwyn yn cyfystyru fy niffyg amynedd ag o'n benodol gydag "anoddefgarwch" yn erbyn pawb sy'n anghytuno â mi'n gyffredinol. Nid yw Alwyn yn cynrychioli pawb sy'n anghydweld â'r blog hwn, diolch byth. Rwy'n hapus i drafod ac anghytuno ag unrhyw un sy'n meddu ar y gallu i ddarllen a deall, ac rwyf wedi gwneud hynny. Nid yw Alwyn ymhlith y fath bobl, dyna i gyd.

Nid oes angen i mi gyfiawnhau fy mlogio iddo nac i neb arall, ac rwyf wedi amlinellu fy nghymhelliad o'r blaen, ond waeth i mi egluro eto. Yn gyntaf, diddordeb pur. Yn syml iawn, rwy'n ymddiddori yn y dadleuon athronyddol, gwyddonol a hanesyddol ynghylch absenoldeb duw. Ond hobi deallusol pur fyddai hynny pe na bai crefydd yn mynnu sathru ar draed pawb arall. Mae'n bur debyg na fuaswn i'n blogio am y stwff yma oni bai am y ffordd y mae crefydd yn ymyrryd â'n hawliau. Lle mae dadlau ynghylch unrhyw fater cymdeithasol, gallwch fentro bod crefydd yn flaenllaw iawn ar yr ochr anghywir. Mae'r rhestr yn faith: yr hawl i farw, rheolaeth menywod dros eu cyfarpar atgenhedlu eu hunain, hawliau pobl hoyw, yr hawl i ymarfer rhyddid mynegiant trwy ddychan ac yn y blaen ac yn y blaen hyd syrffed. Nid yw'r rhan fwyaf o'r rhain yn effeithio arnaf yn uniongyrchol; nid wyf yn fenyw na'n hoyw nac, ar hyn o bryd o leiaf, yn dioddef o afiechyd annioddefol. Ond rwy'n dadlau'n chwyrn o'u plaid oherwydd rwy'n gyndyn mai dyna'r peth moesol i'w wneud. Rwy'n arddel safbwyntiau cymdeithasol rhyddfrydol cryfion, ac ym mron pob achos, crefydd yw'r gelyn pennaf. Er mwyn hyrwyddo safbwyntiau cymdeithasol moesol, mae rhaid trechu'r hyn sy'n sefyll yn eu ffordd, a'r ffordd orau o wneud hynny yw trwy herio crefydd yn ei chyfanrwydd.

Nid gwahoddiad i drafod ymhellach mo hyn gyda llaw, Alwyn. Does dim byd mwy i'w ddweud. Hwyl.

06/07/2014

Onid ydyn nhw'n gweld y tebygrwydd?

Y peth dwl am ragfarn Cristnogion ceidwadol yn erbyn mwslemiaid, gyda'r holl godi ofn paranoid am eithafwyr â'u bryd ar orfodi cyfraith Sharia arnom i gyd, yw eu bod mor debyg i'r union eithafwyr hynny mewn sawl ffordd. Mae'r naill garfan a'r llall yn lled-gytuno ar nifer fawr o faterion cymdeithasol. Mater o raddfa'n unig yw'r gwahaniaeth: er enghraifft, mae eithafwyr mwslemaidd eisiau lladd hoywon, ond mae Cristnogion adweithiol yn hapus i'w carcharu (neu i wadu hawliau sylfaenol iddynt). Mae rhywun yn cael yr argraff y buasai rhai Cristnogion Americanaidd yn hoffi mynd ymhellach petai hynny'n wleidyddol bosibl iddynt.

Mae'r lluniau isod yn ddigon dadlennol:

Mae un o'r rhain yn deisyfu uno'u crefydd a'u llywodraeth er mwyn sefydlu theocrataeth ormesol â'r bwriad o orfodi rheolau barbaraidd canol-oesol ar eraill, a'n hapus i chwifio arfau fel modd o fygwth unrhyw un sy'n anghytuno. Mae'r llall yn fwslem.

02/07/2014

Cymhlethdod erledigaeth rhai Cristnogion

Rwyf wedi ysgrifennu droeon am ddymuniad cymaint o Gristnogion i bortreadu eu hunain fel merthyrod dewr sy'n wynebu erledigaeth ofnadwy. Dyma adroddiad defnyddiol, o gyd-destun Americanaidd, yn digrifio sut maent yn mynd ati i geisio troi'r gwirionedd ar ei ben. Yn y byd go iawn, wrth gwrs, erys Cristnogaeth mewn safle tra breintiedig.

Gan nad yw Cristnogion yn y gorllewin yn dioddef unrhyw fath o anffafriaeth na rhagfarn, rhaid felly iddynt ddyfeisio straeon a rhaffu celwyddau mewn ymdrech i ddangos bod eu crefydd rywsut o dan warchae. Mae'r dacteg ddigalon yma'n gyfarwydd iawn iawn erbyn hyn.

30/06/2014

Dan Yr Wyneb

Yn gynharach heno bûm yn cyfrannu'n fyw i raglen Dan Yr Wyneb gyda Dylan Iorwerth ar Radio Cymru, yn trafod eithafiaeth fwslemaidd mewn ysgolion a ffydd yn y system addysg. Gallwch wrando ar y rhaglen fan hyn (yr eitem gyntaf).

Roeddwn wedi disgwyl i'r rhaglen ganolbwyntio'n fwy penodol ar y ffrae ddiweddar am islam yn ysgolion Birmingham, ond ysgolion ffydd a defodau crefyddol yn y system addysg yn gyffredinol a gafodd y rhan fwyaf o'r sylw.

O wrando eto, aeth pethau ychydig yn well nag yr oeddwn yn teimlo'n syth ar ôl gadael y stiwdio. Mewn sefyllfa o'r fath, mae'n anochel am wn i eich bod yn anghofio gwneud ambell bwynt amlwg a chicio'ch hunain wedyn. Dyma, felly, ambell sylw er mwyn ymhelaethu ac egluro.

Agorais trwy ddweud bod dau begwn afresymol i'r ymateb pan mae eithafiaeth fwslemaidd yn y newyddion. Dywedais mai un oedd yr hilgwn paranoid, sy'n manteisio ar straeon o'r fath er mwyn atgyfnerthu ystrydebau anghynnes am fwslemiaid, ac hefyd gan bobl sy'n tueddu i neidio, wrth glywed am "eithafiaeth fwslemaidd", bod hynny o reidrwydd yn golygu terfysgaeth a jihad. Aeth y sgwrs yn ei blaen cyn i mi allu ychwanegu mai'r pegwn arall oedd y rheiny sy'n gwadu bod problem o gwbl, ac sy'n mynnu bod pob beirniadaeth o islam neu o gymuned fwslemaidd yn enghraifft o islamoffobia rhemp. Mae'r gwir yn y canol. Mae agweddau adweithiol yn broblem o fewn rhannau o'r gymuned fwslemaidd, ac mae'n bwysig eu herio yn yr achos hwnnw'n union fel rydym yn eu herio ym mhob man arall.

Rwy'n dal i grafu pen ynghylch f'ymateb i'r cwestiwn cyntaf ynghylch ysgolion ffydd. Efallai mai bod yn or-ddiplomataidd oeddwn i trwy ddweud nad oeddwn i'n sicr y buaswn o reidrwydd yn eu gwahardd (er i mi egluro fy ngwrthwynebiad). Ond, wel, buaswn. Nid oes modd eu cyfiawnhau o gwbl, ac rwy'n difaru peidio bod yn gadarnach.

Efallai mai fy narnau gwanaf oedd yr ymatebion i'r cwestiynau ynghylch dramâu Nadolig. Roeddwn braidd yn simsan fan hyn am ryw reswm, er fy mod yn ddigon siwr o'm barn. Fel rwyf wedi'i ddweud o'r blaen, nid wyf yn hoff o'r ddefod hon. A dweud y gwir, rwy'n amheus o werth gorfodi plant pedair oed i berfformio ar lwyfan o gwbl. Mae'n ymddangos i mi mai rhywbeth i'r rhieni yw'r arfer yma, fwy nag i'r plantos nerfus truain. Er, yn bersonol, buaswn yn diflasu'n llwyr hyd yn oed petai gen i ferch neu fab yn "serennu" fel Mair neu Joseff (neu fel seren o ran hynny).

Hyd yn oed wrth wrando drachefn, ac er i mi ofyn yn benodol yn ystod y drafodaeth, nid yw'r gwahaniaeth ymarferol rhwng ysgol eglwys ac ysgol ffydd yn arbennig o eglur i mi. Yn y pen draw, system addysg seciwlar yw'r unig ffordd ymarferol o sicrhau tecwch i bawb. Mae'n anfoesol i'r wladwriaeth orfodi unrhyw un i gymryd rhan mewn defodau Cristnogol. Mae'n waeth byth yn achos plant, gan eu bod yn rhy ifanc i fod wedi penderfynu ar safbwyntiau athronyddol fel hyn beth bynnag.