04/02/2019

Cofio

Pob hyn a hyn, mae rhywun yn penderfynu paentio dros y graffiti enwog "Cofiwch Dryweryn" ar ddarn o hen wal ger Llanrhystud, ac mae rhywun arall wedyn yn mynd ati i adfer y geiriau gwreiddiol. Fe ddigwyddodd eto ddoe, ar ôl i ryw jôcar baentio "Elvis" dros y cwbl. O fewn dim o dro, ail-baentiwyd yr hen eiriau a sicrhawyd bod gyrrwyr yr A487 yn cael eu hatgoffa drachefn i gofio am foddi Capel Celyn yn hytrach nag am Mr Presley.

Mae'n wir bod grwgnach wedi bod yn y gorffennol pan mae'r graffiti wedi cael ei anharddu, ond am ba bynnag reswm mae'r ymateb diweddaraf wedi bod yn neilltuol o flin. Nid oes rheswm call am hynny yn fy marn i. Mae ambell un wedi mynd mor bell â galw'r enghraifft newydd yma yn 'hate crime', sy'n eithriadol o wirion.

Yr hyn sydd angen ei ddeall yw mai'r ail-baentio rheolaidd sy'n gwneud y graffiti'n eiconig, nid unrhyw fersiwn benodol ohono. Bydded i ni fod yn onest am hyn: mae'r graffiti ei hun, fel darn o gelfyddyd, yn ddigon di-nod. Y symlrwydd di-urddas yw'r union beth sy'n galluogi unrhyw genedlaetholwyr cyfagos i fynd ati i fod yn arwyr trwy ei adfer fel guerrillas fin nos o fewn oriau. Mae'r ffaith bod yna rywun bob tro mor barod i fynd i'r gâd i roi'r neges yn ôl yn ei le mor sydyn yn symbol rymus a radical ynddi'i hun.

Dyma pam rwy'n amheus o'r galwadau i 'warchod' y safle. Yr adnewyddu cyson, y nôl ac ymlaen chwareus, sy'n gwneud yr holl beth yn ddiddorol. Byddai ei rewi mewn amser a'i wneud yn 'swyddogol' yn ei ddifetha, yn fy marn i. Mae yna le i gofebau ffurfiol, yn sicr, a dylid cael un i gofio Tryweryn, ond dylem hefyd gadw lle anrhydeddus i ymdrechion answyddogol, byrfyfyr, amrwd, ychydig bach yn rybish, ac (yn bwysicach oll) byw. Mae angen mwy o 'fandaleiddio' o'r math a gyflawnodd Meic Stephens a Rodric Evans yn y lle cyntaf.

Cŵyn arall ar adegau fel hyn yw mai symptom ydyw o ddiffyg ymwybyddiaeth o hanes Cymru. Efallai. Ond yn yr achos hwn, efallai mai'r gwrthwyneb sy'n wir, ac mai jôc wybodus yn cyfeirio at ddarn niche dros ben o hanes cenedlaetholdeb Cymreig oedd yr Elvis. Ar y llaw arall, hwyrach mai cyd-ddigwyddiad llwyr yw'r cysylltiad hwnnw ac mai rhyw dwpsyn di-glem oedd wrthi. Pwy a wyr?

Beth bynnag yw'r gwir, diolch i'r 'fandal' mae stori'r boddi'n cael sylw blaenllaw yn y newyddion eto fyth, gan ein helpu i sicrhau bod pawb yn dilyn yr union orchymyn o dan sylw: Cofiwch Dryweryn.

29/01/2019

Amddiffyn yr eglwys babyddol, am unwaith

Yr wythnos ddiwethaf, gollyngwyd yr argymhelliad y dylid cymryd seibiant o saith diwrnod wrth gymryd y bilsen atgenedlu. Pan welais i erthyglau'n esbonio mai tarddiad y cyngor oedd ymgais i gyfaddawdu â'r Pab, roeddwn i'n wirioneddol gegrwth.

Ond, er mor hoff yr wyf o ladd ar yr eglwys babyddol (y cartel gwarchod paedoffeiliaid gwaethaf a welodd y byd erioed), ac er ei bod yn wir bod un o brif ddatblygwyr y bilsen wedi ceisio'i chyfiawnhau i'r Pab ar sail y saib saith diwrnod, mae'n debyg bod mwy i'r stori na hynny a bod sail feddygol (er cyfeiliornus) i'r cyngor gwreiddiol. Byddai wir wedi bod yn sgandal anghredadwy petai'r fath gyngor yn ddim mwy nag ymgais ofer i blesio Pïws XII, yn enwedig gan nad oes yr un pab yn ystod y 60 blynedd canlynol wedi dod yn agos at gymeradwyo'i defnydd.

Efallai bod beio Pab o'r 1950au yn fodd o osgoi cwestiynu'r gwir reswm am barhau â chyngor mor anghywir mor hir. Fel y dywed Alice Howarth, ni fyddai hyn wedi digwydd petai'n effeithio ar ddynion:
Studies have shown repeatedly that our medical system has an inherent bias against women. Women presenting with pain are more frequently given sedatives than painkillers, where men are given painkillers. Women with coronary heart disease have delayed treatment compared with men. And people even rate the perceived pain of a paediatric patient differently, depending on whether they are told the patient is male or female.
We now have another clear example to add to the pile: women are exposed to unnecessary, inconvenient, uncomfortable and potentially damaging monthly bleeds for no reason other than that nobody thought to question whether those bleeds were necessary
Er ei bod yn wir bod agwedd yr eglwys babyddol tuag at fenywod yn echrydus, ac mae'n ddyletswydd ar bawb i'w beirniadu'n flin am hynny, mae'n bwysig ein bod yn sylweddoli bod rhagfarn yn erbyn menywod wedi ymdreiddio i'r meysydd mwyaf seciwlar yn ogystal. Mae lladd ar y Pab yn hawdd (ac, fel arfer, yn gyfiawn); llawer anos yw craffu ar ein rhagfarnau ein hunain.

12/01/2019

Brexit a'r chwith

Dyma erthygl gennyf yn Nation Cymru ynghylch agwedd fwrdd-a-hi a pheryglus y chwith tuag at Brexit. Mae'r chwith yn gywir i fynnu bod y mudiad cenedlaethol yng Nghymru'n bod yn ofalus a manwl ynghylch ei chynlluniau, ond maent wedi bod yn rhyfeddol o ddi-hid am fater mwyaf argyfyngus ein hanes diweddar. Galwaf am gysondeb.

18/12/2018

Gadael heb gytundeb

Brexit yw'r broses wleidyddol ryfeddaf i mi ei chofio erioed, ac efallai mai'r peth iachaf i ni gyd fyddai i ni roi'r gorau i geisio gwneud synnwyr o beth sy'n digwydd. Er bod pob diwrnod unigol yn draed moch, fodd bynnag, mae'n dechrau ymddangos mai dau ganlyniad mwyaf tebygol hyn i gyd fydd naill ai ail refferendwm neu adael heb gytundeb o gwbl. Rwy'n teimlo erbyn hyn mai'r ail sydd fwyaf tebygol.

Rwyf wedi teimlo ers peth amser bod y posibilrwydd o adael heb gytundeb yn uwch nag a werthfawrogwyd. Y ddadl fwyaf cyffredin yn erbyn y posibilrwydd hwnnw oedd - ac yw - na fuasen 'nhw' yn caniatáu i'r fath beth ddigwydd oherwydd byddai'r goblygiadau mor drychinebus. Hanner-wir yw'r ddadl honno: mi fyddai gadael heb gytundeb yn drychinebus, byddai. Ond fy mantra i yn ddiweddar yw nad yw'r ffaith bod rhywbeth yn sicr o fod yn drychinebus yn golygu na allai ddigwydd. 

Mae'r gwadu hwn yn f'atgoffa o gyndynrwydd pobl ym misoedd cynnar 2016 i dderbyn y tebygolrwydd y byddai Donald Trump yn cipio enwebiad arlywyddol y Gweriniaethwyr, hyd yn oed wrth i bob arolwg barn ei roi'n gadarn ar y blaen ac wrth iddo ennill talaith ar ôl talaith ("ond mae'n rhaid y bydden nhw'n canfod ffordd o'i rwystro"). Mae yna reddf gyffredin, lled grefyddol, i fyw mewn gobaith bod yna griw o oedolion yn cuddio'n rhywle'n barod i gamu mewn ar y funud olaf i roi trefn ar bethau. Nagoes, ysywaeth.

Y gwir amdani yw bod y posibiladau Brexitaidd eraill yn edwino. Mae'n edrych yn hynod annhebygol y bydd modd i'r cytundeb a wnaethpwyd â'r UE basio Tŷ'r Cyffredin, hyd yn oed o ohirio'r bleidlais nes 14 Ionawr. Ac er gwaethaf honiadau dwl y Brexitwyr, nid oes modd ei ddiwygio. Nid yw'r UE yn debygol o fod yn fodlon ymestyn Erthygl 50 chwaith oni bai eu bod yn gweld bod rheswm adeiladol dros wneud.

Yr ateb callaf erbyn hyn, wrth gwrs, fyddai cynnal ail refferendwm. Rwy'n dweud hynny er fy mod yn llugoer tuag at refferenda yn gyffredinol, ac rwyf wedi bod yn enwedig o ddrwgdybus o'r syniad o ail-adrodd yr un a gafwyd ym Mehefin 2016. Er mai pleidleisio i aros wnes i, mae'n rhaid i mi gyfaddef bod llawer o'r ymgyrchwyr ar f'ochr i yn mynd ar fy nerfau (gyda'r anffyddiwr amlwg AC Grayling a'i hashnodau rif y gwlith yn arbennig o euog). Ond gan nad oes gan y Brexitwyr unrhyw beth adeiladol i'w gynnig, a chan fod ystyr 'Brexit' wedi caledu'n syfrdanol ers y refferendwm cyntaf, rwy'n credu mai gofyn i'r cyhoedd yn uniongyrchol unwaith eto yw'r unig opsiwn cyfrifol sydd gennym yn weddill.
Byddai'r rhan fwyaf o'r 52% a bleidleisiodd i adael yn 2016 yn gwylltio'n gacwn, wrth reswm, ond y gwir plaen amdani yw nad oes datrysiad yn bodoli nad yw'n mynd i gynddeiriogi miliynau o bobl. Bydd llanast dim ots pa drywydd a ddewiswn, felly waeth i ni ddewis yr un lleiaf dwl.

(Hefyd, o safbwynt cenedlaetholgar, rwy'n hyderus y byddai Cymru, y tro hwn, o drwch blewyn neu beidio, yn pleidleisio'n wahanol i Loegr, a byddai hynny ynddo'i hun yn gaffaeliad anferthol i'r mudiad cenedlaethol).

Wrth gwrs, er mwyn cael ail refferndwm byddai angen yr ewyllys wleidyddol yn Llundain i'w gyhoeddi. Nid yw May na Corbyn (y ddau ohonynt yn saff fel arweinwyr eu pleidiau am y tro) yn cefnogi'r syniad, felly nid wyf yn obeithiol. Sy'n ein gadael â dim cytundeb. Mae bron pawb yn gwrthwynebu'r posibilrwydd hwnnw hefyd, wrth gwrs, ond gall hynny fod yn amherthnasol. Dim cytundeb yw'r default. Er mwyn ei osgoi, rhaid i ddatrysiad penodol arall gael sêl bendith y Senedd. Nid oes arwydd y bydd hynny'n digwydd, felly er mai un o'r ychydig bethau y mae mwyafrif mawr o aelodau seneddol yn cytuno yn ei gylch yw y byddai gadael heb gytudeb yn drychineb, rwy'n credu mai dyna'r union ganlyniad mwyaf tebygol. Mae'r llywodraeth yn paratoi'n agored ar gyfer hynny erbyn hyn, a nid blyff mohono.

11/11/2018

Anallu'r cyfryngau i ymdopi â Trump a'r dde

Mae wedi bod yn amlwg ers amser maith bellach mai un o fanteision mawr y dde eithafol yw eu gallu i ddefnyddio'r cyfryngau prif lif i'w dibenion eu hunain. Nid oes unrhyw beth cyfrwys am y peth; mae anallu'r cyfryngau i ddysgu gwersi syml yn gwneud y peth yn hawdd. Dro ar ôl tro ar ôl tro, rhoddir rhwydd hynt i'r dde eithafol fframio dadleuon a llywio'r drafodaeth gyhoeddus.

Ers degawdau, mae'r dde wedi bwlio'r cyfryngau a'u cyhuddo'n ddi-baid o ffafrio'r chwith. I'r BBC a phapurau newydd America (gallwn efallai eithrio papurau newydd Llundain, sy'n agored iawn eu tueddiadau golygyddol), nid oes unrhyw beth yn bwysicach nag ymddangos yn 'niwtral' a 'chytbwys'. Eu hymateb i'r feirniadaeth gan y dde, felly, yw i fynd allan o'u ffordd i roi 'chwarae teg' i'r ochr honno. Dagrau pethau yw nad yw hynny'n gwneud unrhyw beth i dawelu cwyno'r dde. Os rywbeth, mae'n eu hannog i barhau i gwyno'n uwch, gan fod yr ymateb yn dangos bod y dacteg yn llwyddo. Nid yw'n bosibl eu bodloni, ac mae rhaid i'r BBC a'r New York Times ddysgu mai ofer yw ymdrechu.

Rhaid iddynt hefyd ddysgu nad yw 'niwtraliaeth' a 'chydbwysedd' yn rhinweddau bob tro. Yn aml iawn (ac efallai'n amlach y dyddiau hyn nag yn y gorffennol), mae un ochr yn gywir a'r ochr arall yn anghywir. Mewn achosion felly - y 'ddadl' ffug ynghylch newid hinsawdd, er enghraifft - mae niwtraliaeth yn nod sylfaenol anonest. Adrodd y gwir ddylai fod yn bwysig, ac mae hynny'n golygu mai ystyr 'cydbwysedd' fel y'i deallir gan ormod o'n cyfryngau yw cyflwyno celwydd a dryswch heb fod angen. Mewn geiriau eraill, pan mae un ochr yn honni ei bod yn bwrw glaw, a'r ochr arall yn mynnu ei bod yn sych, nid swyddogaeth newyddiadurwyr yw adrodd pwy ddywedodd beth yn gytbwys. Dylent fynd i edrych drwy'r ffenest a darganfod pa un sy'n dweud celwydd, a dweud hynny'n blaen.

Yn yr un modd, mae'n ffaith blaen a syml bod y Blaid Weriniaethol yn America yn sylfaenol anonest a chreulon. Mae hen ddigon o le i feirniadu'r Democratiaid (ac mae'n bwysig i'r chwith wneud hynny), ond nid oes cymhariaeth rhwng y ddwy blaid o gwbl. Eto i gyd, am bob sgandal neu newyddion drwg am y Gweriniaethwyr, greddf y cyfryngau yw ceisio cydbwyso hynny â'r un faint o faw am y Democratiaid. Yn ôl y cyfryngau, dyma sut mae bod yn wrthrychol.

Dylai fod yn amlwg erbyn hyn bod yr agwedd yma'n gwbl anonest. Dylid adrodd y newyddion heb unrhyw ystyriaeth i ba ochr sy'n cael ei niweidio. Weithiau, mae realiti plaen yn adlewyrchu'n waeth ar un ochr nag ar y llall, am y rheswm syml bod yr ochr honno'n ymddwyn yn llawer iawn gwaeth ac felly'n llawn haeddu cael eu portreadu'n waeth.

Cyndynrwydd y cyfryngau i dderbyn yr egwyddor syml hon oedd y rheswm dros eu hobsesiwn abswrd â gweinydd ebost preifat Hillary Clinton yn ystod ymgyrch arlywyddol 2016. Roedd Clinton yn haeddu ychydig bach o feirniadaeth am ddefnyddio hwnnw, ond ni ddylai fod wedi bod ymysg y mil uchaf o faterion pwysicaf yr etholiad. Problem y cyfryngau oedd swmp rhyfeddol y sgandalau a'r problemau ar ochr Donald Trump, a phrinder y pethau hynny ar ochr Clinton (gallasent fod wedi rhoi mwy o sylw i feirniadaeth y chwith o'i pholisïau, ond mae'n siwr byddai hynny'n gofyn gormod o lawer). Nid oedd modd iddynt adlewyrchu realiti'r sefyllfa heb bortreadu Trump yn waeth na hi.

Eu 'datrysiad' i hynny oedd creu cydbwysedd ffug trwy chwythu stori di-nod yr ebostion y tu hwnt i bob rheswm. Wrth gwrs, trwy hoelio cymaint o sylw ar un (non-)stori benodol, roedd yn anochel mai honno ddaeth i ddiffinio'r etholiad i bob pwrpas. Roedd gormod o sgandalau ac erchyllterau go iawn ar ochr Trump i'r un ohonynt dreiddio'n iawn i feddyliau'r pleidleiswyr hynny nad ydynt yn gaeth i'r newyddion. Yr unig beth yr oedd y bobl hynny'n gwybod am y ras oedd bod Clinton wedi gwneud rhywbeth amheus gyda'i hebost. Dyma enghraifft ryfeddol o obsesiwn y cyfryngau gydag ymddangos yn niwtral yn arwain at y gwrthwyneb llwyr. Trwy fynd allan o'u ffordd i gydbwyso pethau, fe grëwyd darlun hollol wyrdroedig a chelwyddus o'r realiti, gan wneud cam anferth â'u darllenwyr a'u gwylwyr.

Mae'r agwedd yma gan y cyfryngau'n golygu ei bod yn hawdd i'r dde anonest lywio a fframio'r agenda i'w dibenion eu hunain. Cafwyd enghraifft syrffedus arall o hyn yn y dyddiau cyn yr etholiadau diweddar yn America, pan benderfynodd y Gweriniaethwyr bod angen dyfeisio bwgan er mwyn dychryn eu cefnogwyr i fynd allan i bleidleisio. Y bwgan hwnnw oedd 'carafan' o bobl yn ffoi trais (o Honduras yn bennaf), yn cerdded gyda'i gilydd ar draws Mecsico gyda'r bwriad o geisio lloches yn ffurfiol ar ôl cyrraedd ffin UDA. Mae cyfraith ryngwladol yn rhoi pob hawl iddynt wneud hyn, ond aeth peiriant y dde ati'n ddiwyd i boeri allan pob math o gelwyddau ffiaidd amdanynt, gan alw'u gorchwyl yn invasion. Ar ben hynny, yn anhygoel, cyhoeddodd Trump y byddai'n anfon milwyr i 'warchod' y ffin. Stynt pur er ei ddibenion etholiadol ei hun oedd hynny, ac i unrhyw arlywydd Democrataidd byddai camddefnyddio lluoedd arfog grymusaf y byd fel hyn yn sgandal farwol ynddi'i hun.

Stori ffug oedd hon. Roedd y ffoaduriaid 1,000 o filltiroedd i ffwrdd o'r ffin; dim ond canran fechan ohonynt sy'n debygol o gyrraedd UDA yn y pen draw, ac ni fydd hynny am wythnosau lawer eto. Ysywaeth, nid yw'r cyfryngau prif lif wedi dysgu eto nad oes rhaid llyncu'r abwyd. Plastrwyd y carafan dros dudalennau blaen y New York Times a darllediadau CNN, wrth iddynt ddilyn agenda ffug y dde yn ufudd.

Os oedd stori wirioneddol i'w chael fan hyn, honno oedd parodrwydd y Gweriniaethwyr i raffu celwyddau hiliol amrwd, ac mae'n hanfodol bwysig bod y cyfryngau'n dysgu mai'r peth gonest a gwrthrychol i'w wneud yw fframio'r adroddiad yn y termau hynny. Nid y carafan ei hun oedd y stori o gwbl, ond anonestrwydd rhonc y Gweriniaethwyr, a dyna oedd angen ei wneud yn glir yn y pennawd.

Gallwn ddangos yn glir mai dyma'r ffordd gywiraf a thecaf o ddisgrifio beth oedd yn digwydd. Roedd yn amlwg, ar y pryd, dros wythnos cyn etholiadau Tachwedd y 6ed, y byddai'r stori wedi diflannu erbyn y diwrnod canlynol. A dyna'n union a ddigwyddodd: drannoeth yr etholiadau (ac ers hynny), nid oedd sôn am y carafan ar Fox News nac mewn unrhyw ddatganiadau gan y Gweriniaethwyr. Roedd y nonsens wedi cyflawni'i bwrpas. Dyna gyhoeddi'n glir fel cloch nad oedd y Gweriniaethwyr eu hunain mewn gwirionedd yn ystyried y stori'n bwysig chwaith.

Mae'r cyfryngau'n dewis peidio gweld trwy dactegau fel hyn. Maent yn dewis gadael iddynt gael eu defnyddio i ledaenu propaganda noeth.

Wrth gwrs, mae pleidiau gwleidyddol wedi plygu'r gwir a gwneud defnydd o gelwyddau ers i bleidiau gwleidyddol ddod i fodolaeth fel cysyniad. Ond mae'r Gweriniaethwyr a'u hefelychwyr ar y dde yn mynd â hynny i eithafion newydd, ac mae rhaid addasu. Nid yw ail-adrodd neu ddyfynnu'r celwydd yn y pennawd, neu mewn trydariad, cyn cywiro'r honiadau yn wythfed paragraff y stori, yn ddigon da o gwbl. Nid yw'r rhan fwyaf o bobl yn darllen ymhellach na'r pennawd, felly lledaenu'r celwyddau yw hynny.

Yr enghraifft amlycaf o hyn ym Mhrydain yn ddiweddar oedd y celwyddau di-baid cyn refferendwm 2016 yn honni y byddai gadael yr Undeb Ewropeaidd yn golygu arbedion o £350m yr wythnos. Roedd llawer iawn mwy yn clywed y celwydd yn cael ei ail-adrodd yn y pennawd nag oedd yn dyfalbarhau er mwyn dysgu am y gwir yn nes ymlaen yn yr adroddiadau. Roedd y difrod wedi'i wneud.

Mae angen hefyd i gyfryngau America roi'r gorau i wastraffu amser gyda swyddogion o'r llywodraeth pan mae rheiny mor agored eu dirmyg tuag at ffeithiau plaen am y byd. Mewn difrif, beth yw pwrpas gofyn cwestiynau i bobl fel Sarah Sanders neu Kellyanne Conway? Holl bwynt papurau newydd a rhaglenni newyddion yw egluro beth sy'n digwydd yn y byd i'w cynulleidfa. Unig amcan Sanders a Conway yw creu niwl a dryswch. Wrth adrodd ar stori newyddion, mae'r gynulleidfa am wybod llai ar ôl clywed beth sydd gan Sanders a Conway i'w ddweud nag oeddent gynt. Rwy'n golygu'n llythrennol bod trafferthu â hwy'n mynd yn groes i holl ethos newyddiadura.

Hyd yn oed cyn Trump, rwyf wedi bod yn ddrwgdybus o'r sesiynau gydag Ysgrifennydd y Wasg yn y Tŷ Gwyn. Ond erbyn hyn, gyda Sarah Sanders yn mynd drwy'i phethau, ac ar ôl saga Jim Acosta rai dyddiau'n ôl, mae'n hollol amlwg y dylai sefydliadau newyddion America roi'r gorau i'w mynychu. O leiaf, nid oes pwrpas o fath yn y byd iddynt ddanfon eu newyddiaduron mwyaf profiadol ac adnabyddus. Swydd i gyw-newyddiadurwr neu intern yw gwrando ar y nonsens yna erbyn hyn. Dyna'r lle olaf un y mae stori o bwys gwirioneddol am weld golau dydd.

A bod yn onest, mae gennyf amheuon a yw hi hyd yn oed yn bosibl i wrthsefyll celwyddau'r dde'n efffeithiol, hyd yn oed pe dilynir y cyfarwyddiadau uchod i gyd. Mae'r Gweriniaethwyr yn blaid awtocrataidd a gwrth-ddemocrataidd yn ei hanfod erbyn hyn, a bydd hynny'n parhau, a'n parhau i waethygu, dim ots beth fydd tynged Trump. Y gwir yw bod y dde eithafol yn ei chael hi'n hawdd iawn i ddenu sylw, yn enwedig gan eu bod yn rheoli'r wlad rymusaf a welodd y byd erioed.

Rwyf wedi dweud o'r blaen bod angen i ni roi'r gorau i dybio bod llwyddiant y dde'n golygu eu bod yn graff (mae'r demtasiwn yma'n rhyfeddol o gyffredin ymysg newyddiadurwyr, gan nad ydynt yn gallu amgyffred y posibilrwydd eu bod yn cael eu chwarae fel ffidl gan dwpsod; mae ego'n mynnu bod rhaid i Trump a Bannon a'u tebyg fod yn gyfrwys a chraff). Nid oes unrhyw beth anodd o gwbl am dactegau'r dde mewn gwirionedd.

Mae anghymesuredd annheg yma: mae'n haws i'r ffyliaid dorri'r system nag ydyw i bawb arall dacluso ar eu holau. Gall babi gachu'i hun mewn eiliad, ond mae'n cymryd llawer iawn mwy o amser i'r oedolyn lanhau. Pan mae Trump yn rhechu'i gelwydd gwirion diweddaraf, nid oes modd ei anwybyddu. Mae'r gallu i ddweud celwydd amlwg hurt a gorfodi pawb i'w gymryd o ddifrif yn fynegiant o bŵer amrwd; un o brosiectau pennaf y dde yw tanseilio'r syniad o realiti a rennir gan bawb, a throi gwirionedd yn rhywbeth a benderfynir trwy rym. Mae'r sefyllfa'n frawychus, ac mae'n anodd gwybod sut mae eu rhwystro, ond rwy'n grediniol bod modd delio â'r broblem yn fwy effeithiol o lawer nag mae'r cyfryngau wedi gwneud hyd yn hyn.

04/11/2018

Asia Bibi

Asia Bibi yw'r Cristion o Bacistan a gafodd ei dedfrydu i farwolaeth yn 2010 ar ôl honiadau hanner-pan iddi gableddu'n erbyn y proffwyd Mohammed. Cafwyd y newyddion da (ac annisgwyl) rai dyddiau yn ôl y bydd yn cael ei rhyddhau. Yn anffodus, bu protestio ffyrnig yn erbyn y penderfyniad, ac fe benderfynodd y llywodraeth bod angen dod i gytundeb gyda'r protestwyr. O ganlyniad, un o amodau ei rhyddhau fydd ei gwahardd rhag gadael y wlad.

Mae hyn yn frawychus. Mae nifer o bobl sydd wedi'i hamddiffyn yn gyhoeddus eisoes wedi cael eu llofruddio; yn syml iawn, mae ei rhwystro rhag dianc yn golygu y bydd hi ei hun yn cael ei lladd yn hywr neu'n hwyrach. Mae'n amhosibl ei dychmygu'n llwyddo i ffoi rhag yr holl eithafwyr sydd am ei gwaed am gyfnod arbennig o hir. Bydd angen iddi fod yn lwcus bob dydd; dim ond unwaith y bydd angen i'r mob fod yn llwyddiannus. Is-gontractio'r dienyddio yw hyn, i bob pwrpas, nid cyfiawnder.

Mae'r cyhuddiad o gabledd yn ei herbyn yn swnio'n ddwl o ddi-sail. Ond mae tynnu sylw at hynny bron yn methu'r pwynt. Y peth pwysig yw bod cabledd ynddo'i hun yn gysyniad chwerthinllyd. Ni ddylid gwastraffu gormod o amser yn dadlau nad oedd hi, mewn gwirionedd, wedi cableddu, gan fod hynny'n ildio'r syniad bod y fath beth yn bod â chyhuddiad dilys. Dylid diddymu pob deddf gwrth-gabledd ymhob man, ar unwaith.

Mae ei gŵr wedi gofyn am loches i'r teulu ym Mhrydain. Yn anffodus, mae angen iddynt adael Pacistan cyn ceisio lloches. Rwy'n gobeithio'n arw y byddent yn llwyddo i ddianc, rywsut, ac y cânt groeso yn rhywle lle nad yw torfeydd treisgar ffwndamentalaidd yn gallu erlid unrhyw un nad ydynt yn rhannu eu credoau twp a ffiaidd.

23/10/2018

Beth wnaeth America i'w brodorion

Mae Bury My Heart At Wounded Knee yn un o'r llyfrau anoddaf i mi'i ddarllen erioed. Nid oherwydd nad yw'n dda, ond am fod y straeon di-ddiwedd am sefyllfa amhosibl yr amryw lwythau brodorol yn America yn y 19eg ganrif mor ddidrugaredd o dorcalonnus.

Am rai canrifoedd wedi dyfodiad yr Ewropeaid ar ddiwedd y 15eg ganrif, roedd agwedd y brodorion tuag at y mewnfudwyr yn rhyfeddol o groesawgar ar y cyfan. Ond wrth gwrs erbyn dechrau'r 19eg ganrif roedd y boblogaeth wyn wedi cynyddu'n sylweddol, gyda llawer iawn mwy i ddod. Yn y 1830au, gyda'r Indian Removal Act, mynnwyd yn syml y dylid gorfodi llwythau brodorol y dde-ddwyrain i symud i'r gorllewin o'r Mississippi. Dyma amser y Llwybr Dagrau.

Mae prif ffocws y llyfr ar y cyfnod o ddechrau'r 1860au hyd at 1890. Dyma pryd aeth llywodraeth America ati o ddifrif i ddefnyddio dulliau milwrol i gael gwared ar 'broblem' y brodorion. Erbyn hynny roedd y llif o bobl wyn i'r gorllewin yn ddi-baid, llawer ohonynt wedi'u denu gan y gobaith o ddarganfod aur. Roedd gwrthdaro'n anochel, wrth i'r gwynion fynd ati i fynnu mwy a  mwy o dir y brodorion, trwy dwyll a thrais. Cynigwyd iawndal tila dros ben i'r amryw lwythau brodorol, i'w cymell i adael eu tiroedd traddodiadol a symud i warchodfeydd dieirth ac anial. Er bod gwrthod yn golygu wynebu cyrch milwrol i'w gorfodi, dyna wnaeth y rhan fwyaf. Ac er ambell eithriad nodedig - brwydr Little Bighorn, er enghraifft - roedd canlyniadau'r cyrchoedd hynny'n anorfod a chreulon.

Nid cyd-ddigwyddiad yw'r ffaith bod hyn wedi digwydd wrth i'r Rhyfel Cartref ddod i ben; roedd angen rhywbeth newydd i gadw'r milwyr yn brysur. Er eu bod newydd ymladd rhyfel i ryddfreinio pobl croenddu rhag system gaethwasiaeth y de, roeddent yn hapus i ymgymryd â phroiect glanhau ethnig.

Ac mae'n bwysig disgrifio'r hyn a ddigwyddodd yn yr union dermau hynny. Hil-laddiad yw'r hyn a wnaeth UDA er mwyn cyflawni ei 'thynged amlwg', ac nid hen hen hanes mohoni. Mae yna bobl yn fyw heddiw sy'n cofio pobl a fu fyw trwy'r cyfnod y mae'r llyfr yn ei ddisgrifio.

Trwy gyd-ddigwyddiad, rwyf newydd fod yn darllen casgliad o Selected Prose RS Thomas, sy'n cynnwys cyfieithiad Saesneg o adolygiad o Bury My Heart At Wounded Knee a gyhoeddodd y bardd yn wreiddiol yn Barn. Nid yw'r gwreiddiol gennyf wrth law, ond dyma ddarn o'r cyfieithiad:
On almost every occasion, it was the soldiers who fired the first shot, even though the Indians sent envoys of peace under a white flag to try to make peace. All this shows that the Americans had every intention of driving the Indians from their native lands. Some of the white men's actions can only be explained by stating that that they considered the Indians as less than human.
Bu sawl cyflafan. Yr hil-laddiad hwn oedd prif ysbrydoliaeth Hitler. Hyd heddiw, nid yw'r hyn a wnaed yn cael ei gydnabod yn ddigonol na'n cael ei ddisgrifio'n gywir. Mae darllen llyfr Dee Brown yn teimlo'n feichus ar brydiau, ond dyna'n union pam y dylid gwneud.

06/08/2018

Sylwadau Boris Johnson am y gorchudd islamaidd

Rwyf wedi esbonio fy marn am y nicáb a'r bwrca o'r blaen, felly gwnaiff grynodeb sydyn y tro: nid wyf yn eu hoffi, mae'r rhesymeg crefyddol sy'n eu cyfiawnhau yn ffiaidd, ond ni ddylid eu gwahardd oherwydd rwy'n credu'n gryf na ddylai'r wladwriaeth ddeddfu ynghylch yr hyn sy'n dderbyniol i'w dinasyddion eu gwisgo. O'r herwydd, rwy'n gwrthwynebu penderfyniad diweddar Denmarc i anghyfreithloni eu gwisgo. Mae'r ffaith bod llai na 200 o Ddaniaid yn gwisgo'r gorchudd, o boblogaeth o 5,780,000, yn awgrymu'n gryf mai 'datrysiad' i broblem nad yw'n bodoli mewn gwirionedd yw'r gwaharddiad.

Yn anffodus, mae Boris Johnson yn cytuno â mi, ac er bod sylwedd ei ddadl yn berffaith gywir, roedd rhaid iddo'i mynegi yn y modd mwyaf ymfflamychol a gwrth-gynhyrchiol posibl.

Johnson, yn drychinebus, yw prif weinidog tebygol nesaf y Deyrnas Gyfunol, felly roedd cymharu'r gorchudd islamaidd â blwch llythyrau'n anghyfrifol o ymfflamychol. Mae Johnson yn ddyn afiach ym mhob ffordd, ond nid yw mor dwp â hynny, felly mae'r ffaith ei fod yn amlwg yn credu bod defnyddio iaith fel hyn yn mynd i fod o gymorth gwleidyddol iddo'n adrodd cyfrolau digalon am yr oes sydd ohoni.

Mae rhagfarn amrwd yn erbyn mwslemiaid yn dod yn fwy cyffredin yn ein bywyd cyhoeddus, ac mae sylwadau Johnson yn amlwg yn symptom o hynny. Yr hyn sy'n rhyfeddol am stori'r person cyntaf yn Nenmarc i gael dirwy am wisgo nicáb yw mai'r rheswm iddi ddenu sylw'r heddlu yn y lle cyntaf oedd bod aelod arall o'r cyhoedd wedi ceisio rhwygo'r gorchudd oddi arni. Mewn geiriau eraill, cafodd ei chosbi am ddioddef ymosodiad. Mae hynny'n dryllio'r syniad mai ymdrech ffeminyddol i amddiffyn menywod rhag orchmynion patriarchaidd yw'r gwaharddiad. Mae'n bur amlwg mai rhagfarn sydd ar waith, a hyd yn oed wrth ddatgan ei wrthwynebiad i'r gyfraith, greddf Boris Johnson yw ei chael hi'r ddwy ffordd a manteisio ar yr union ragfarn sy'n sail iddi wrth wneud. Dyna grynodeb perffaith o arddull gwleidyddol digywilydd ac anegwyddorol y dyn.

22/07/2018

Pwysigrwydd cyfiawnder cymdeithasol

Un o'r cwynion pennaf am Leanne Wood, sy'n wynebu her ffurfiol i'w harweinyddiaeth ar hyn o bryd, yw ei bod yn treulio gormod o amser yn hyrwyddo 'niche issues'. Hynny yw, materion cymdeithasol megis hawliau menywod a lleiafrifoedd ethnig a rhywiol. Efallai bod modd dadlau, ar sail pragmatiaeth, bod y diffyg sylw a roddir i Blaid Cymru ar lefel Brydeinig yn golygu bod angen dewis un neges graidd a hyrwyddo honno, ar draul popeth arall, bob cyfle. Ond yr awgrym yn y geiriau anffodus uchod yw nad yw cyfiawnder cymdeithasol yn bwysig mewn gwirionedd.

Y pwynt amlwg cyntaf i'w nodi yw bod llawer o elynion Plaid Cymru'n teimlo'n gryf bod yr iaith Gymraeg ymysg y pethau hynny nad ydynt yn bwysig. Ond beth yw hawliau ieithyddol y Cymry os nad mater o gyfiawnder cymdeithasol? Go brin bod yna lawer o aelodau Plaid Cymru sy'n teimlo mai 'niche issue' yw'r iaith Gymraeg, ond dyna ni. Mae hynny'n wahanol, am resymau dirgel.

Oes angen ennill annibyniaeth cyn gallu canolbwyntio ar sut le fydd y Gymru annibynnol honno?  Rwy'n gallu deall dyhead pobl i geisio apelio i bawb. Mae pob mudiad gwleidyddol yn awyddus i ddenu cymaint o bobl ag sy'n bosibl, wedi'r cyfan, a'r ddadl bragmataidd, fe honnir, yw bod angen i union wleidyddiaeth y Gymru rydd aros yn amwys nes iddi gael ei gwireddu. Ond pa mor ymarferol yw hynny mewn gwirionedd? Er mwyn i ddigon o bobl ddeisyfu Cymru annibynnol, mae angen cydio yn eu dychymyg, ac er mwyn gwneud hynny mae angen dangos, cyn dechrau, sut yn union fyddai pethau'n newid yn eu bwydau pob dydd. Mantais arall yw ei fod yn fodd o wrth-ddweud yr ystrydeb diog a syrffedus am genedlaetholwyr fel pobl gul ac adweithiol.

Mae'r ddadl ynghylch blaenoriaethu cyfiawnder cymdeithasol yn gyffredin iawn mewn amryw o fudiadau. Rwyf wedi trafod, hyd syrffed bron, sut y mae'r un ffrae yn union wedi hollti'r mudiad anffyddiaeth. Siom oedd gweld cynifer o anffyddwyr amlwg yn mynegi dirmyg tuag at y 'social justice warriors', gan fynnu mai'r cyfan yw anffyddiaeth yw 'diffyg ffydd mewn duw' a dim byd mwy. Ond os mai dyna'n unig yw anffyddiaeth, faint o bwynt sydd iddi? Nid yw'n gwneud synnwyr i wrthwynebu crefydd heb hefyd gywiro'r anghyfiawnderau a gafodd gymaint o gefnogaeth ganddi ar hyd y blynyddoedd.

Felly hefyd am Gymru annibynnol. Rhaid egluro'n union sut y bydd yn rhagori ar y Deyrnas Unedig a'i holl anghyfiawnderau hithau. Yn union fel nad oes modd gwahanu cyfiawnder cymdeithasol oddi wrth anffyddiaeth, rhaid iddo ddod law yn llaw â Chymru rydd yn ogystal.

19/07/2018

Gwersi'r Holocost

Y broblem gydag anferthedd dychrynllyd yr Holocost yw bod tuedd i'w osod, fel petai, mewn categori ar wahan, y tu allan i hanes arferol, ac i bortreadu'r Natsïaid fel cartwnau. Perygl hynny yw i ni ddod yn ddirmygus o'r syniad bod modd i rywbeth tebyg ddigwydd eto. Mae cymharu pethau sy'n digwydd yn y presennol gyda'r hyn a ddatblygodd yn yr Almaen yn y 1930au yn aml yn cliché syrffedus, ond mae gwrthod dilysrwydd y gymhariaeth ym mhob achos (sef sut y dehonglir deddf Godwin erbyn hyn, er bod Mike Godwin ei hun wedi nodi bod cymharu â'r Natsïaid weithiau'n rhesymol) yn broblem hefyd.

Darllenais Black Earth gan yr hanesydd Timothy Snyder yn ddiweddar (ar ôl darllen ei gyfrol flaenorol Bloodlands y llynedd). Prif thema Snyder yw bod yr Holocost wedi dilyn trywydd gwahanol mewn ardaloedd gwahanol, gan ddibynnu ar yr amgylchiadau gwleidyddol lleol. Yn benodol, un o'i brif ddadleuon yw i'r Holocost fod ar ei waethaf yn yr ardaloedd hynny lle roedd y wladwriaeth a sefydliadau sifig wedi cael eu dinistrio'n llwyr.

Y llefydd peryclaf i fod yn iddew (neu, i raddau llai, yn aelod o grwpiau lleiafrifol eraill) oedd i'r dwyrain o linell Molotov-Ribbentrop. Dyma'r ardaloedd a gollodd eu holl sefydliadau diolch i ymgyrch y Sofietiaid yn 1939, ac eto wedyn yn 1941 pan ddaeth y Natsïaid. Heb y sefydliadau hyn, a heb unrhyw fath o gyfundrefn gyfreithiol weithredol, roedd iddewon yn hollol ddi-amddiffyn. Cymhariaeth drawiadol mae Snyder yn ei gynnig i ddangos hyn yw Denmarc ac Estonia. Roedd Estonia cyn y rhyfel, yn ôl Snyder, yn llawer iawn llai gwrth-semitaidd na Denmarc. Er hynny, yn ystod yr Holocost, lladdwyd dros 99% o iddewon Estonia. Lladdwyd prin dim o iddewon Denmarc. Mae Snyder yn priodoli hyn i'r modd y dinistrwyd gwladwriaeth Estonia yn gyfan gwbl, ddwywaith. Yn wahanol i'r ymgyrch yn y dwyrain, fodd bynnag, penderfynodd Hitler adael sefydliadau Denmarc yn eu lle, gan fodloni ar droi'r wlad yn byped Natsïaid yn hytrach na'i datgymalu'n llwyr. Am y rheswm hwn, roedd iddewon yn llawer saffach yn yr Almaen ei hun nag yn y gwledydd Slafig a oresgynnwyd gan y Wehrmacht.

Mae Snyder yn portreadu Hitler fel 'anarchydd eco-hiliol'.  Un ffaith sydd wedi mynd braidd yn angof erbyn hyn yw mai America oedd ysbrydoliaeth Hitler: roedd yn edmygu'r modd yr aeth yr Americanwyr ati i gael gwared ar y boblogaeth frodorol ac i feddianu'u tiroedd. Nid oedd y borodorion yn cael eu hystyried yn bobl go iawn, ac roedd Hitler yn dirmygu'r Slafiaid yn yr un ffordd. Dyma pam yr aeth ati i ddinistrio'u gwledydd mor drylwyr: nid oedd yn ystyied Wcrain, er enghraifft, yn wlad ddilys, gan nad oedd yr Wcraniaid yn bobl gyflawn. Bwriad Hitler oedd defnyddio tir Wcrain i dyfu bwyd i'r Almaenwyr; roedd mewn panig am brinder bwyd, am nad oedd yn credu yng ngwyddoniaeth y chwyldro amaethyddol a oedd ar fin dechrau. Mae'n bwysig atgoffa'n hunain o'r dylanwad Americanaidd ar feddwl Hitler, oherwydd mae'n dangos bod llinach hanesyddol i'r ffordd yma o feddwl. Nid ymddangos o wagle a wnaeth.

Yn y bennod olaf, mae Snyder yn pwysleisio'r angen i fod yn wyliadwrus rhag ofn i hanes ail-adrodd ei hun. Yn benodol, mae'n pryderu y bydd effeithiau newid hinsawdd ar y cyd â'r cynnydd ym mhoblogaeth y byd yn esgor ar banig ecolegol arall, wrth i'r angen am adnoddau ddwysáu. Mae Snyder yn dadlau bod hyn eisoes wedi bod yn ffactor yn Rwanda a Sudan. Mae'r rhan yma o'r llyfr yn ddadleuol: rwy'n amheus o'r posibilrwydd y bydd China'n dechrau ymgyrch i goncro rhannau o Affrica, er enghraifft, ond rwy'n ei chael yn haws o lawer eu dychmygu'n llygadu rhannau helaeth o Siberia.

Prif wers y llyfr yn fy marn i yw pwysigrwydd cofio bod yr amgylchiadau anghywir yn gallu normaleiddio, yn sydyn dros ben, ymddygiad gan bobl normal iawn na fyddai wedi cael ei ystyried fel arall. Hunan-ddiddordeb oedd yn llywio ymddygiad yr unigolion a gyflawnodd bethau drwg ar y pryd. Mae 'roedden nhw'n wrth-semitig' yn esboniad anfoddhaol ac anghyflawn i'r Holocost, oherwydd mae'n ein gwahodd i deimlo'n hunanfodlon a'n ein hatal rhag dychmygu beth a fuasem ninnau wedi'i wneud yn yr un sefyllfa.

22/04/2018

Ynghylch rhagfarn wrth-Gymraeg

Mae Rod Liddle yn ddyn diflas a dwl a diog, gyda record hir o sarhau siaradwyr Cymraeg a sawl grŵp arall. Bu wrthi eto'n ddiweddar, a bu'r ymateb, yn naturiol, yn ffyrnig.

Pob tro mae rhywbeth fel hyn yn digwydd, mae dadl ynghylch y ffordd orau i ni ymateb. Mae dau brif ddewis, sef gwylltio'n gacwn a chreu stwr, neu ei anwybyddu. Mae rhinweddau i'r ddau opsiwn. Shock jocks yw pobl fel Liddle, sy'n dweud pethau ymfflamychol er mwyn denu sylw, felly gellir dadlau mai gwireddu'u dymuniadau yw rhoi ocsygen cyhoeddusrwydd iddynt. Ar y llaw arall, mae anwybyddu'r sylwadau'n creu'r argraff nad oes gwrthwynebiad i'r fath agweddau, ac mae perygl i hynny'u normaleiddio'n dawel.

Anwybyddu sydd orau yn achos pobl di-nod ar Twitter, efallai; os mai dim ond dwsin o ddilynwyr sydd ganddynt, mae rhoi sylw iddynt bron yn sicr o fod yn wrth-gynhyrchiol. Bwriad fy nghyfrif Take That, Welsh, wrth ail-drydar pobl sy'n gwneud sylwadau dwl a jôcs blinedig am y Gymraeg, yw rhoi proc bach i'w hysbysu nad ydynt yn agos at fod mor wreiddiol a beiddgar ag y maent yn tybio. Ond ar y cyfan, rwy'n credu dylid osgoi pile-ons yn yr achosion hynny.

Mae'n wahanol pan mae'r siaradwr yn sylwebydd adnabyddus gyda phlatfform mawr. Mewn achosion fel hynny, mae ymateb gyda pile-on blin yn strategaeth synhwyrol. Mae'n bwysig sicrhau bod darllenwyr sy'n anghyfarwydd â 'dadl' yr iaith yn gweld bod sylwadau fel rhai Liddle yn anghywir. Mae darbwyllo'r Sunday Times a'r Spectator, neu Liddle ei hun, bod dweud pethau twp am yr iaith Gymraeg yn fwy o drafferth nag o werth yn nod rhesymol iawn, a'n enghraifft o siaradwyr Cymraeg yn ymateb i ryddid mynegiant Liddle a'i gyhoeddwyr gyda'u rhyddid mynegiant eu hunain.

Dywed Liddle: 'And yet as a result of this little spat I will now feel it incumbent to make a joke about Wales in every column I write, which might get boring for the readers'. Dylem 'alw'r blyff' fan hyn, a pharhau i ymateb. Mae Liddle yn gywir i ddweud y byddai hyn yn troi'n ddiflas yn fuan iawn i'r darllenwyr, ac felly i'w gyhoeddwyr. Mae gan garedigion yr iaith Gymraeg fwy o stamina yn hyn o beth; os mai mater o fynd yn ôl ac ymlaen nes bod un ochr yn cael llond bol yw hyn am fod, yna dim ond un enillydd fydd.

Eto i gyd, mae yna rai pethau dylai amddiffynwyr yr iaith beidio'u gwneud yn ystod helyntion o'r math hwn. Fel rwyf wedi'i ddweud ar ôl achos tebyg rai blynyddoedd yn ôl, mynd at yr heddlu yw un. Mae'n ddigon syrffedus pan mae shock jocks fel Liddle yn ymateb i feirniadaeth trwy swnian am eu rhyddid mynegiant. Ond mae ceisio defnyddio grym y wladwriaeth i gau eu cegau yn sensoriaeth. Dylem osgoi galluogi'r bobl yma i ferthyru'u hunain ar allor rhyddid mynegiant, oherwydd dyna'n union maent yn gobeithio amdano.

Rheswm ymarferol a phwysig arall i beidio ag annog y wladwriaeth i ddyfarnu pa safbwyntiau i'w caniatáu a pha rhai i'w gwahardd yw bod deddfu o'r fath yn anochel, yn hwyr neu'n hwyrach, o gael eu defnyddio'n erbyn carfannau llai grymus. Hyd yn oed os mai gwarchod lleiafrifoedd rhag y mwyafrif yw'r bwriad wrth eu cyflwyno, mae hanes hir o rymoedd o'r fath yn gweithredu i'r cyfeiriad arall. Mae grwpiau lleiafrifol yn ddrwgdybus o'r wladwriaeth am reswm; pam felly ymddiried yn y wladwriaeth i ddefnyddio'r fath bŵer yn y modd 'cywir'?

Ymateb arall y mae'n hen hen bryd i amddiffynwyr y Gymraeg roi'r gorau iddi yw honni mai sarhau'r Gymraeg yw'r 'rhagfarn dderbyniol olaf'. Mae Liddle ei hun yn dangos yn glir nad yw hynny'n agos at fod yn wir, gan ei fod wedi bod yn dweud pethau hiliol a misogynistaidd yn nhudalennau rhai o bapurau newydd a chylchgronnau mwyaf adnabyddus y Deyrnas Gyfunol ers degawdau. Nid oes angen 'dychmygu petai wedi dweud hyn am grŵp x', oherwydd mae'n gwneud hynny bron yn wythnosol. Dim ond chwilio Google yn sydyn sydd ei angen er mwyn gweld bod pob grŵp o dan haul yn honni mai hwy yw targed y 'rhagfarn dderbyniol olaf'.

I fod yn glir, mae'n deg, i raddau, bod carfannau penodol yn canolbwyntio'n bennaf ar y rhagfarn sy'n eu hwynebu'n uniongyrchol, gan mai dyna'r math maent fwyaf cyfarwydd ag ef. Ond mae honni bod rhagfarn wrth-Gymraeg yn 'dderbyniol' mewn modd nad yw'n wir am ragfarnau eraill yn gwneud i ni edrych yn wirion, a'n rhoi hygrededd i'r ystrydeb ein bod yn fewnblyg. Un peth yw canolbwyntio ar yr hyn sy'n effeithio arnom yn uniongyrchol, ond peth arall yw anwybyddu'n llwyr y rhagfarn nad yw'n effeithio arnom. Nid oes gennym hawl i ddisgwyl i leiafrifoedd eraill a'u cefnogwyr gyd-sefyll â ni os ydym am fod mor ddi-hid ynghylch rhagfarn yn eu herbyn hwythau.

Ni ddylai fod angen cyfleu'r syniad bod rhagfarn wrth-Gymraeg yn arbennig neu'n unigryw mewn rhyw ffordd er mwyn ei gwrthwynebu. Mae'r traddodiad o hiliaeth yn erbyn pobl â chroen tywyll yn waeth nag unrhyw beth mae siaradwyr Cymraeg croenwyn wedi'i wynebu erioed, ac nid yw cydnabod hynny'n niweidio'n hachos o gwbl gan fod y ddau beth yn wrthun. Un enghraifft arall ymysg llu o ragfarnau diog yw lol gwrth-Gymraeg Liddle a'i debyg, ac mae dweud hynny'n ddigon.

22/03/2018

Pa mor bwysig oedd Cambridge Analytica mewn gwirionedd?

Mae'r stori am ddulliau amheus Cambridge Analytica yn arwyddocaol, ond mae ambell beth am yr ymateb sy'n fy nghorddi. Yn un peth, sgandal am Facebook yw hon yn fwy na dim, ac mae'n hen bryd i arferion gwarchod data'r cwmni hwnnw dderbyn y sylw haeddiannol.

Ond yn bwysicach, rwy'n eithaf siwr nad yw dylanwad gwleidyddol y dulliau hyn mor allweddol ag y honnir. Wedi'r cyfan, roedd Cambridge Analytica'n gweithio ar ran Ted Cruz cyn Trump, ac roedd ymgyrch hwnnw'n fethiant. Dylid cofio hefyd bod gan gwmnïau fel hyn gymhelliad ariannol i or-ddweud eu heffeithiolrwydd (a chymhelliad wedyn i'w dan-ddweud pan ddaw sgandal fel hon i'r amlwg).

Ymateb cefnogwyr Trump i'r stori yw 'pa ots?', ac mae hynny'n ddealladwy. Y bobl sydd leiaf tebygol o boeni am yr holl beth yw'r union rai a gafodd eu targedu; pam cwyno am weld hysbysebion o blaid gwleidydd roeddent yn ei gefnogi?

Fel yn achos yr honiadau am gynllwynio â Rwsia, mae'r sawl sy'n dymuno esbonio Trump trwy roi'r bai ar Cambridge Analytica'n twyllo'u hunain. Ffenomen Americanaidd yw Trump; nid cael eu twyllo wnaeth ei gefnogwyr. Roeddent yn hoffi'r hyn roedd y dyn yn ei gynrychioli, sef patriarchaeth macho a hiliol.

Hiraeth o fath gwahanol sy'n gyrru'r duedd i wrthod derbyn nad ffactorau allanol arweiniodd at fuddugoliaeth Trump. Trwy geisio rhoi'r bai i gyd ar CA neu Vladimir Putin, mae nifer o sylwebyddion y canol prif lif fel petaent yn grediniol bod modd cael gwared ar Trump, smalio na ddigwyddodd ei arlywyddiaeth erioed, a dychwelyd i nirfana honedig 2015. Mewn gwirionedd, wrth gwrs, symptom o ffenomen sydd wedi bod yn berwi'n araf o dan yr wyneb ers blynyddoedd maith yw Trump. Gellir gofyn a oedd cymorth Rwsia, neu CA, yn ddigon i wthio Trump dros y llinell, ond mae'n gwestiwn llawer iawn llai pwysig na 'pam roedd bron 63 miliwn o Americanwyr yn hapus i bleidleisio dros dwpsyn hiliol?' Mae'r holl ganolbwyntio ar gwestiynau ymylol yn teimlo fel esgus i osgoi wynebu'r ffaith nad oedd pethau gystal â hynny cyn Trump wedi'r cyfan.

14/03/2018

Camddeall geneteg

Mae A Brief History Of Everyone Who Ever Lived gan Adam Rutherford yn lyfr ardderchog. Mae'n esbonio sut yr ydym yn gwybod y pethau yr ydym yn eu gwybod am eneteg, a'n trafod, wrth fynd heibio, y pethau sy'n cael eu camddeall.

Ymysg pethau eraill, mae'n feirniadol o gwmnïau sy'n honni ei bod yn gallu profi pa ganrannau o'ch genom sy'n deillio o ba rannau o'r byd, neu eich bod yn ddisgynydd i ffigwr hanesyddol enwog (fel Charlemagne, er enghraifft). Nid y broblem yw bod dweud wrth rywun bod Charlemagne yn gyndad iddynt yn anghywir, neu nad oes modd profi'r fath beth; i'r gwrthwyneb, y broblem yw bod Charlemagne yn gyndad i bawb yn Ewrop. Un o ffeithiau rhyfeddol y llyfr yw bod 4 o bob 5 o'r bobl a oedd yn fyw yn Ewrop ar y pryd yn hen (hen hen ayyb) nain neu daid i bob un person Ewropeaidd heddiw, a bod llinach yr 1 o bob 5 sy'n weddill wedi dod i ben y llwyr. Nid oes tir canol. Gan ein bod yn gwybod mai atgenhedlwr brwd oedd Charlemagne, mae'n sicr mai i'r categori cyntaf y mae'n perthyn.

Mater syml o feddwl am y rhifau yw hyn; nid oes angen samplu DNA unrhyw un i sylweddoli rhai ffeithiau syfrdanol. O'n cadair freichiau, mae modd cyfrifo mai dim ond 3,400 o flynyddoedd yn ôl y bu byw hynafiad mwyaf diweddar pob un person ar wyneb y ddaear. Gan gadw hyn mewn cof, nid oes unrhyw beth arbennig am fod yn ddisgynydd i rywun fel Owain Glyndŵr. Nid oes angen i'r un ohonom olrhain ein llinach yn arbennig o bell yn ôl cyn cyrraedd rhyw fath o frenin neu dywysog.

Ceir hefyd yn y llyfr drafodaeth helaeth am hil. Neu, yn hytrach, mae'n gwneud y pwynt nad yw hil, mewn gwirionedd, yn gysyniad gwyddonol ystyrlon o gwbl. Mae llawer iawn mwy o wahaniaethau genetig o fewn 'hiliau' gwahanol nag sydd rhyngddynt. Wrth gwrs, mae hilgwn o bob oes wedi hawlio mai o'u plaid hwy mae gwyddoniaeth (mae Rutherford yn trafod ffolineb ewgeneg yn helaeth), ac mae'r un peth yn wir am heddiw. Yn union fel Francis Galton gynt, cri syrffedus pobl fel Jordan Peterson a Charles Murray yw mai gwyddoniaeth bur sy'n eu gyrru, tra bod eu gwrthwynebwyr (ni'r social justice warriors bondigrybwyll) yn ildio i emosiwn am nad ydym yn hoffi'u casgliadau. Fel mae Rutherford yn ei ddangos, y gwrthwyneb llwyr sy'n wir.

01/03/2018

Ein dyfodol dystopaidd

Rwy'n argyhoeddedig erbyn hyn bod y dyfodol yn wirioneddol dywyll. Gyda phob difrifoldeb, rwy'n dechrau teimlo ein bod yn llithro tuag at ddystopia totalitaraidd, a hynny o fewn f'oes fy hun. Mae democratiaeth ar drai ymhob man, ac nid oes rheswm i dybio nad parhau i waethygu fydd pethau.

Un o brif hanfodion cymdeithas sifig iach yw'r syniad bod pawb sy'n byw ynddi'n rhannu'r un fersiwn o realiti (i raddau, o leiaf). Heb hynny, mae trafodaeth adeiladol yn amhosibl, ac mae awdurdod sefydliadau cyhoeddus yn dadfeilio. Pan ddyfeisiwyd y rhyngrwyd, y disgwyl oedd y byddai'n arwain at boblogaeth hynod wybodus, gyda holl ffeithiau'r byd ar flaen ei bysedd. Wrth gwrs, mae holl ffeithiau'r byd ar flaen ein bysedd, ond fel y gwyddom bellach, y broblem yw bod llond byd o lol yn cystadlu am sylw hefyd.

Yn groes i'r disgwyl, mae technoleg a'r we yn bygwth y syniad o realiti y mae modd i ni gyd gytuno arno. Mae'n hawdd canfod gwybodaeth gywir a defnyddiol ar y we, ond mae'r un mor hawdd canfod a chreu nonsens. Yn hytrach na chryfhau'r syniad o realiti gwrthrychol, tuedd pobl yw creu eu swigod epistemolegol eu hunain. Dyma dir ffrwythlon ar gyfer theorïau cynllwyn. Nid ffenomen newydd mo hyn, wrth reswm; mae'r reddf i anwybyddu safbwyntiau neu ffeithiau anghyfleus wedi bodoli erioed, ac mae'n dod yn amlycach pan mae carfannau sylweddol o bobl yn dechrau teimlo eu bod yn cael eu 'gadael ar ôl' diolch i anghydraddoldeb rhemp. Ond mae'r we wedi gwneud y broses yn llawer haws a llawer iawn mwy niweidiol (ac am barhau i wneud hynny).

Nid oes digon o sylw'n cael ei roi i'r ffaith frawychus ein bod yn agos iawn iawn at y pwynt lle bydd yn hawdd creu fideos ffug ond argyhoeddiadol o unrhyw berson yn dweud neu wneud unrhyw beth o dan haul. Bydd canlyniadau hyn yn bellgyrhaeddol a thrychinebus: erbyn etholiad arlywyddol nesaf America yn 2020, mae perygl na fydd yn bosibl credu unrhyw glip fideo. Bydd fideos ffug yn drysu pawb, a bydd clipiau go iawn, o bwys, yn cael eu cyhuddo o fod yn ffug (mae'r broses yma eisoes wedi dechrau; mae Donald Trump bellach yn honni nad ei lais ef sydd yn y fideo Access Hollywood lle cafodd ei recordio'n disgrifio'i ddulliau camdrin menywod). Nid oes modd gorbwysleisio'r niwed bydd hyn yn ei achosi. Yr unig ganlyniad posibl fydd dadfeilio pellach y sffêr gyhoeddus.

Canlyniad anochel hynny, yn ei dro, fydd mwy a mwy o awtocratiaeth. Mae awtocratiaeth yn ffynnu pan mae popeth yn edrych yn llanast, gan mai'r demtasiwn yw chwilio am arweinydd newydd anghonfensiynol a gwrthsefydliadol i roi 'trefn' ar bethau (er mai mwy fyth o lanast sy'n dilyn hynny fel arfer). Mae hynny ynddo'i hun yn hen ddigon o reswm i fod yn nerfus, ond ar y cyd â'r dechnoleg sydd am gael ei datblygu dros y degawdau nesaf, dylai godi ofn gwirioneddol arnom.

Rydym yn clywed llawer am geir fydd yn gyrru'u hunain, a dronau Amazon fydd yn cludo parseli'n awtomatig, ond nid oes digon o sôn am ddibenion militaraidd y math yma o dechnoleg. O safbwynt milwrol, byddai'r manteision yn amlwg. Bydd galw mawr amdano hefyd. Ystyrier, er enghraifft, y ffaith bod dronau am barhau i wella a'u pris am ostwng; nid yw'n anodd dychmygu terfysgwyr yn manteisio arnynt yn y blynyddoedd i ddod. Yr ateb 'amlwg' i'r broblem honno gan ein llywodraethau fydd dronau gwrth-ddronau'n plismona'r awyr.

Mae'n anodd peidio gwenu wrth wylio clipiau o robotiaid yn agor drysau a chwarae pêl-droed a gwneud backflips. Ond ar ôl ychydig eiliadau, mae fy meddwl yn dychwelyd at y ffaith mai prif ddefnyddwyr y dechnoleg yma yn y pen draw fydd ein byddinoedd a gwasanaethau 'diogelwch'. Bron heb i ni sylwi, bydd y byd o'n cwmpas yn dechrau efelychu ffilm wyddonias ddystopaidd, gyda pheiriannau awtomatig arfog ar batrol ymhob man.

Ar yr un pryd, mae technoleg eisoes yn adnabod ein gwynebau'n awtomatig a galluogi gwladwriaethau i gadw golwg ar ein holl weithgareddau. Mae system sinistr eisoes yn cael ei gosod yn China. Nid cyd-ddigwyddiad yw'r ffaith mai gwladwriaeth dotalitaraidd sy'n arloesi yn hynny o beth, ond ni fydd yn cymryd llawer o amser i'n llywodraethau ninnau chwennych tegannau tebyg.

Mae grymoedd gwrth-ddemocrataidd felly am fod yn magu stêm ar yr union adeg pan mae technoleg ar fin ei gwneud yn haws nag erioed i gyfundrefnau awtocratig ein rheoli. Rwy'n aml wedi beirniadu paranoia ar y blog yma, ac mae'n bosibl fy mod yn euog o'r un peth. Bydd raid i chi faddau i mi a chaniatáu'r un chwiw yma. Ond bob tro rwy'n meddwl am y pwnc hwn, rwy'n mynd yn llai a llai gobeithiol. Efallai bod y darlun uchod yn eithafol, ond erbyn hyn rwyf fwy neu lai'n sicr mai dyma lwybr y degawdau nesaf, o leiaf yn rhannol.