20/04/2015

Ynghylch ymateb i gorddwyr proffesiynol

Mae pawb wedi clywed am y golofn warthus a ymddangosodd yn y Sun dros y penwythnos, lle argymhellodd yr awdur (nad wyf am ffwdanu ei henwi) saethu'r 'cockroaches' sy'n ceisio ffoi o ogledd Affrica i Ewrop. Gwarthus iawn wrth gwrs. Mae'r awdur yn llwyddo i wneud bywoliaeth trwy ddweud y pethau mwyaf ymfflamychol sy'n dod i'w phen, ac mae rhai papurau newydd yn hapus i gyhoeddi'r rwtsh, yn rhannol er mwyn denu sylw. Mae'n strategaeth lwyddiannus, oherwydd dyma fi.

Sut ddylai pobl synhwyrol ymateb i'r stwff yma? Dechreuwn trwy ddweud sut na ddylid gwneud. Yn benodol, ni ddylwn alw'r heddlu. Er mor uffernol y safbwynt, ni ddylai ei fynegi fod yn anghyfreithlon. Dylai fod ganddi hawl i'w barn, a dylai fod gan bapurau newydd yr hawl i roi platfform iddi os mai dyna'u dymuniad.

Yn ail, ni ddylwn geisio cysuro'n hunain trwy ddweud bod 1) ei barn yn unigryw, a 2) nad yw'n ddidwyll. Y gwir yw mai'r hyn sy'n frawychus am y golofn yw'r ffaith ei bod yn adlewyrchu barn lled-gyffredin, nid ei bod rywsut yn eithriadol. Rhaid i ni roi'r gorau i dwyllo ein hunain bod rhagfarn yn beth prin erbyn hyn.

Gallwn gymharu'r sefyllfa â phobl fel Ann Coulter a Rush Limbaugh yn America, shock jocks sy'n ymhyfrydu mewn dweud pethau twp ac ymfflamychol iawn am ryddfrydwyr a Democratiaid, ac sy'n gwerthu llyfrau, a denu gwylwyr a gwrandawyr, wrth eu miliynau. Dro ar ôl tro, fe welwch bobl synhwyrol yn gwadu'r posibilrwydd bod y ddau wir yn credu'r hyn y maent yn ei ddweud, gan eu bod mor 'eithafol'; dim ond chwarae cymeriad er mwyn gwneud arian y maent, meddir. Mae'r celwydd yma'n anghyfrifol. Wedi'r cyfan, os oes ganddynt gynulleidfa o filiynau, a'r rheiny i gyd yn amlwg yn cytuno â'r hyn sy'n cael ei ddweud, yna nid yw'n annhebygol o gwbl bod Coulter a Limbaugh eu hunain yn ei gredu hefyd. QED. Mae'r un rhesymeg yn dilyn yn achos awdur y golofn uchod; gwirion fyddai awgrymu bod mwyafrif, neu nyd yn oed leiafrif sylweddol, o'r darllenwyr yn ffieiddio. Y gwrthwyneb sy'n debygol o fod yn wir.

Dyma pam rwy'n amheus iawn bod anwybyddu pobl fel hyn yn ddoeth. Nid yw cuddio'n pennau yn y tywod yn debygol o gyflawni unrhyw beth o werth. Rhaid ei herio'n ffyrnig. Mae'r byd yn llawn pobl annifyr iawn o hyd, a dylid cydnabod hynny.

16/04/2015

Dirywiad parhaol y system ddwy blaid

Mae datgan bod newid parhaol ar droed mewn gwleidyddiaeth yn gêm beryglus. Pan mae plaid a fu'n boblogaidd yn dechrau llithro, ceir milltiroedd o golofnau yn ein papurau newydd yn darogan nad oes ffordd yn ôl iddynt. Ond bron bob tro, yn hwyr neu'n hwyrach, yn ôl y dônt. Rwyf am fentro dweud, serch hynny, bod y gwleidyddiaeth aml-bleidiol newydd sydd wedi dod i'r amlwg yn ystod yr ymgyrch bresennol yn barhaol.

Y peth pwysig i'w gofio yw nad yw dirywiad y system ddwy blaid - Llafur a'r Ceidwadwyr - yn ffenomen newydd o gwbl. Yn etholiad cyffredinol 1951, cafodd y ddwy blaid honno bron 97% o'r bleidlais rhyngddynt, sy'n ffigwr syfrdanol. Syrthio'n raddol a chyson a wnaeth y cyfanswm hwnnw'n ystod y degawdau canlynol, gan gyrraedd tua dwy draean ar gyfer yr etholiad hwn. Nid oes rheswm i ddisgwyl i'r broses yma newid cyfeiriad.

Llwyddiant yr SNP fydd y stori fawr ar Fai yr 8fed, wrth gwrs. Disgwylir iddynt ennill mwyafrif swmpus o 59 sedd seneddol yr Alban, o'i gymharu â'u chwech presennol. Yn hanesyddol, mae'r system cyntaf i'r felin wedi gweithio'n erbyn y pleidiau llai, gyda'r SNP a Phlaid Cymru yn eu plith. Erbyn hyn, fodd bynnag, gyda thwf rhyfeddol yr SNP, mae'r system, yn sydyn ddigon, yn fanteisiol i'r blaid honno. Mae'n bosibl y bydd tua hanner pleidlais boblogaidd yr Alban yn ddigon iddynt ennill tua 80% o holl seddau'r wlad (cymharer hyn gyda UKIP, sy'n debygol o ennill tua 13% o'r bleidlais ym Mhrydain gyfan ond dim ond rhyw ddwy sedd). Canlyniad anochel hyn yw bod y ddwy blaid fawr, sydd cyn hyn wedi bod yn ddirmygus o'r syniad o gynrychiolaeth gyfrannol, bellach wedi sylweddoli bod y system cyntaf i'r felin yn annheg. Maent yn gywir, wrth gwrs; mae'n annheg dros ben.

Yn dilyn yr etholiad, rwy'n darogan y bydd trafodaeth ddifrifol, o'r diwedd, am ddiwygio'r system etholiadol (mwy felly na'r hyn a gafwyd yn ystod ymgyrch y refferendwm ar y bleidlais amgen). Pwdu'r ddwy blaid fawr oherwydd llwyddiant yr SNP fydd y sbardun, ond er y rhagrith digywilydd, bydd hynny i'w groesawu. Y gwir yw nad oes modd cyfiawnhau cyntaf i'r felin mewn system lle nad oes unrhyw blaid unigol yn ennill mwy na thua traean o'r bleidlais.

Bydd unrhyw elfen o gyfraniaeth wedyn yn golygu mwy o lais, ar y cyfan, i bleidiau amgen, a bydd hynny yn ei dro yn ei gwneud yn anos i'r system ddwy blaid ddychwelyd i'w hanterth. Mantais arall i hyn i gyd yw y bydd pawb yn cael eu gorfodi i ymddwyn yn llawer aeddfetach ynghylch clymbleidio. Os yw llwyddiant cynyddol yr SNP am olygu ail refferendwm, a honno'n llwyddiannus, efallai mai anrheg gadael yr Alban i weddill Prydain fydd system etholiadol mwy synhwyrol.

14/04/2015

Yn erbyn goddefgarwch

Mae tybiaeth gyffredinol bod goddefgarwch yn beth da. Os mai'r hyn a olygir yw 'cyd-fyw yn ddedwydd', mewn ffordd arwynebol, pwy all anghytuno? Ond wrth feddwl am y peth am funud, fe sylwch nad yw'r cysyniad yn gwneud rhyw lawer o synnwyr.

Er enghraifft, beth yn union mae 'goddefgarwch' yn ei feddwl wrth ystyried agweddau tuag at bobl cyfunrywiol neu o leiafrifoedd ethnig? Mae'r gair yn awgrymu dygymod â rhywbeth annymunol. Os ydych yn 'goddef' grwpiau fel hynny, mae'n dilyn bod gennych broblem â hwy ond eich bod yn cadw'n dawel am y peth, oherwydd bod cyfaddef hynny bellach yn dabŵ. Mewn gwirionedd, mae'n rhaid i chi fod yn ragfarnllyd i orfod goddef o gwbl yn y cyd-destun hwn. Os nad ydych yn meddu ar y rhagfarnau hynny, a'n deall nad oes unrhyw beth yn bod ar gyfunrywioldeb neu liw croen gwahanol, nid oes unrhyw beth i'w oddef yn y lle cyntaf. Camargraff cyffredin yw mai 'goddefgarwch' yw gwrthwyneb 'rhagfarn', ond rhagfarn gyfrinachol ydyw mewn gwirionedd.

Ar y llaw arall, os ydych yn credu bod rhywbeth yn annerbyniol, pam ei oddef? Rwy'n ffieiddio at homoffobia, hiliaeth a rhywiaeth, ac rwy'n gwrthod eu 'goddef'. Yn wir, mae 'goddef' y fath anoddefgarwch yn anfoesol. Wrth gwrs, rwy'n ffieiddio hefyd at y syniad o wahardd mynegi'r safbwyntiau hynny mewn unrhyw ffordd. Ond nid 'goddefgarwch' mo 'caniatáu' i bobl rhagfarnllyd ddweud eu dweud; nid yw, ac ni ddylai fod, o fewn fy ngallu i'w rhwystro hyd yn oed petai hynny'n ddymuniad gennyf.

Mae 'goddefgarwch crefyddol' yn gysyniad llithrig arall. Beth mae'n ei olygu i ddweud eich bod yn goddef crefydd benodol? Na ddylai'r sawl sy'n credu ynddi (gan gymryd nad ydynt yn niweidio eraill) gael eu herlyn neu eu herlid? Dylai hynny fod yn sylfaenol ac amlwg. Yn aml, defnyddir y syniad o oddefgarwch crefyddol er mwyn ceisio gorfodi pobl eraill i 'barchu' rheolau crefydd nad ydynt yn credu ynddi. Un o ganlyniadau chwerthinllyd hyn yw cyhuddo pobl o 'anoddefgarwch' am iddynt lunio cartwnau di-niwed o ddyn Arabaidd barfog, er enghraifft. Nid wyf yn parchu rheolau nac athrawiaethau crefyddol o gwbl, ond rwy'n chwyrn o blaid hawl pobl i'w harddel. Unwaith eto, nid yw 'goddefgarwch' nac yma nac acw. Da fyddai claddu'r gair.

09/04/2015

Wel, dyna ddiwedd ar fy ngyrfa wleidyddol cyn dechrau

Yn dilyn y ffrae wirion ynghylch erthygl o 2001 o eiddo Mike Parker, ymgeisydd seneddol Plaid Cymru yng Ngheredigion, dyma ddau ddarn ardderchog, y naill gan Jasmine Donahaye a'r llall gan Vaughan Roderick. Mae cwyno parhaus am wleidyddion proffesiynol, sydd wedi mynd i weithio i'w pleidiau gwleidyddol yn syth o'r coleg. Ond ar yr un pryd, mae rhywun wedi tyrchu a dewis a dethol geiriau a ysgrifennodd Parker ddegawd a mwy cyn iddo roi cynnig ar wleidydda, a'u defnyddio er mwyn ceisio tanseilio'i ymgyrch. Nid af i fanylion; maent eisoes yn hysbys, fwy na thebyg, i ddarllenwyr y blog hwn. Mae'r helynt wedi amlygu, fodd bynnag, na fyddai gennyf fawr o obaith petawn, yn hypothetig, yn ceisio dilyn trywydd tebyg.

Anghofiwn am funud y buaswn yn gwneud gwleidydd crap beth bynnag. Nid oes gennyf y gallu na'r dyhead i gamu i'r maes hwnnw. Dychmygwn, serch popeth, fy mod yn rhoi cynnig arni. Trwy ysgrifennu'r blog yma - hobi, wedi'r cyfan - buaswn wedi gwneud pethau'n bur hawdd i'm gwrthwynebwyr. Dyma fi'n dadlau o blaid cyfreithloni llosgach, er enghraifft (buaswn yn ystyried sefyll etholiad dim ond er mwyn mwynhau comedi'r ffrae wleidyddol swreal a fyddai'n deillio o hynny!). Rwy'n 'casáu'r Pab a'i grefydd' ('cabal rhyngwladol sy'n gwarchod treisiwyr plant', cofiwch!). A dyma fi'n dweud mai 'teg fyddai fy ngalw'n wrth-islamaidd'. Mae'n sicr bod llawer iawn mwy, a'r cyfan ar un wefan fach gyfleus. Heb sôn am Twitter (neu Faes-E, sydd efallai'n farwol i ddarpar-yrfaoedd gwleidyddol cenhedlaeth gyfan o Gymry anaeddfed!). Rydym eisoes wedi gweld yr hyn a ddigwyddodd i un o ymgeiswyr 20 oed yr SNP, sy'n defnyddio'r un cyfrif Twitter ag yn ei harddegau, sy'n golygu bod sylwadau dwl ac phlentynnaidd a wnaeth tra'n ifanc iawn bellach yn ei niweidio'n wleidyddol.

Mae natur disgwrs wleidyddol fodern yn ddidrugaredd. Nid oes lle i nuance. Hyd yn oed pan mae rhywun fel Mike Parker yn gwneud pwynt gwrth-hiliaeth syml ac amlwg, mae modd troi'r geiriau hynny ben i waered ac awgrymu ei fod wedi dweud y gwrthwyneb. Yn achos yr ychydig enghreifftiau uchod, buasai'n anodd i mi'u hegluro'n ddigonol mewn cyd-destun ymgyrch etholiadol danllyd, er fy mod yn gyndyn eu bod yn gyfiawn.

Buasai f'ymgyrch ar ben fwy neu lai cyn iddi ddechrau, felly. Ni fyddai hynny'n golled fawr, fel y dywedais. Ond mae'n debygol bod yna bobl mwy dawnus o lawer mewn sefyllfaoedd tebyg. Rydym am fod yn dlotach ein byd os ydym am gloi'r rhain allan o'n gwleidyddiaeth am iddynt feiddio, mewn bywyd cynharach, ysgrifennu rhywbeth beiddgar. Neu, yn wir, sgribls byrbwyll angof rhywun ifanc.

29/03/2015

Y Fam Teresa

Darllenais The Missionary Position (cyhoeddwyd ym 1994) gan Christopher Hitchens yn ddiweddar. Polemig byr ydyw. Afraid dweud nad yw'n garedig â'r diweddar Anjezë Gonxhe Bojaxhiu (mae'n debyg mai teitl amgen cynnar oedd Sacred Cow).

Amcan Hitchens oedd chwalu'r argraff gyffredinol ohoni fel santes llawn daioni. Mae rhai o'r problemau gyda'i gwaith bellach yn gymharol hysbys, ond mae tuedd o hyd i'w hesgusodi. Roedd ei chalon yn y lle iawn, meddir. Ond na. Dylid bod yn berffaith glir fan hyn: nid camgymeriadau'n deillio o fwriadau da oedd y rhain. Roedd yr amcanion eu hunain yn warthus. Yn fy marn i, roedd hi'n ddynes wirioneddol ofnadwy ym mhob ffordd.

Asgetig oedd hi, yn clodfori tlodi a dioddefaint er eu mwyn eu hunain. Er i'w helusen dderbyn miliynau lawer mewn rhoddion (gan gynnwys o ffynonellau pur amheus), llwm iawn oedd yr amodau i bawb yn ei gofal. Nid yw'n glir hyd heddiw i ble aeth llawer o'r arian yma.

Mae'n amhosibl dyfalu faint a fu farw'n gwbl ddi-angen. Ar ben hynny, ac er iddi geisio honni nad creadur gwleidyddol mohoni, roedd hi'n weithgar iawn ei gwrthwynebiad i atalgenhedlu ac erthyliad (dyna oedd prif bwnc ei haraith wrth dderbyn Gwobr Heddwch Nobel ym 1979). O gofio sefyllfa Calcota o bob man, lle mae problemau gorboblogi'n cyrraedd lefelau hurt dros ben, mae hynny'n arbennig o anghyfrifol. (Gyda llaw, mae'n werth nodi fan hyn bod Hitchens, yn anffodus, yn arddangos peth cydymdeimlad â'r farn gwrth-erthyliad, er bod ei feirniadaeth o safbwynt y lleian yn chwyrn hefyd).

Yn dilyn trychineb diwydiannol Bhopal ym 1984, ei chyngor hollol annefnyddiol i'r dioddefwyr a'r rhai mewn galar, yn syth wedi'r digwyddiad, oedd 'maddeuer, maddeuer, maddeuer'. Rwy'n credu bod hynny'n dweud cyfrolau am wacter anfoesol ei diwinyddiaeth. Lladdwyd miloedd gan esgelustod Union Carbide, ac nid trwy faddau y ceir cyfiawnder. Yn yr un ffordd, ni ddylid maddau i'r Fam Teresa chwaith am y niwed enbyd a wnaeth hithau.

22/03/2015

Hunangofiant John Davies

Profiad digon pruddglwyfus oedd darllen hunangofiant John Davies yn ddiweddar, ac yntau wedi marw'n fuan ar ôl ei gyhoeddi. Dywed tua diwedd y gyfrol ei fod yn disgwyl byw am ryw saith blynedd arall, ac roedd yn bwriadu gwneud defnydd o'r amser hwnnw hefyd, er enghraifft i deithio ymhellach (roedd eisoes wedi gweld cryn dipyn o'r byd).

Mae'n lyfr hoffus dros ben, fel y byddai rhywun yn ei ddisgwyl gan ddyn mor annwyl, a cheir sawl anecdôt difyr wrth fynd heibio. Chwarddais yn uchel am y stori amdano'n cwrdd â Gore Vidal yn yr Eidal, er enghraifft.

Os oes gennyf gŵyn, mae'r hunangofiant yn rhy fyr. Diau mai fi sy'n farus, yn enwedig o sylweddoli'n drist mai dyma'r peth olaf un a gawn gan yr awdur. Ond roedd sawl man lle roeddwn yn awchus i glywed mwy. Er enghraifft, er fy mod yn deall mai anffyddiwr ydoedd, nid oeddwn yn sylweddoli cyn darllen pa mor chwyrn yn union oedd ei atgasedd at grefydd. Ceir ambell awgrym ei fod yn chwerwach na mi, hyd yn oed. Fe ddichon bod hynny'n rhannol oherwydd yr ohebiaeth hyll a dderbyniodd gan rai efengylwyr ar ôl datgan ei ddeurywioldeb yn nhudalennau Barn. Byddai wedi bod yn dda cael gwybod mwy o fanylion, ond dim ond megis cyffwrdd â hyn a wna'r gyfrol.

Defnyddir y gair 'gogleisiol' yn aml yn y llyfr, ac mae'n air addas i ddisgrifio'r gyfrol ei hun hefyd. Mae'n bleser i'w ddarllen, ac mae'r golled yn aruthrol.

09/03/2015

Amcanion a chymhellion y Wladwriaeth Islamaidd

Mae yna erthygl ragorol iawn yn rhifyn cyfredol The Atlantic, yn trafod gwreiddiau ac ideoleg y Wladwriaeth Islamaidd. Mae'n hir dros ben, ond mae'n werth darllen y cyfan.

Prif neges yr ysgrif yw ei bod yn amhosibl deall y Wladwriaeth Islamaidd heb werthfawrogi dwy ffaith bwysig. Yn gyntaf, crefydd - hynny yw, fersiwn apocalyptaidd o islam y seithfed ganrif - sy'n lliwio popeth maent yn ei wneud. A'n ail, maent yn wahanol iawn i al-Qaeda mewn sawl ffordd.

Rwyf eisoes wedi trafod tuedd anffodus rhai pobl (gan gynnwys Barack Obama) i alw'r terfysgwyr yn 'anislamaidd'. Yn achos Obama, ymgais i gefnogi mwslemiaid cymhedrol yw hynny ac mae'n anodd peidio cydymdeimlo â hynny i raddau. Ond rwy'n gobeithio'n arw bod yr arlywydd, yn breifat, yn cydnabod mai nonsens yw hynny. Nid oes un 'gwir' islam. Y ffaith ddigalon yw bod adnodau niferus yn y Corán sy'n cefnogi'r hyn a wneir yn enw'r Wladwriaeth Islamaidd.

Wrth gwrs mae ffactorau gwleidyddol, hanesyddol a diwylliannol ar fai am roi'r cyfle i'r Wladwriaeth Islamaidd feddiannu darn maint Prydain o'r Dwyrain Canol. Ond erys y ffaith mai cwlt crefyddol ydyw. Mae'r bobl yma'n credu, gydag arddeliad, bod proffwydoliaeth am gael ei gwireddu, sef bod brwydr fawr waedlyd gyda byddinoedd 'Rhufain' (sef 'y byd Cristnogol', sef America) ar fin digwydd yng ngogledd Syria, a bod hynny'n mynd i fod yn arwydd bod y byd yn mynd i orffen. Gosod popeth yn ei le er mwyn annog y senario yma y mae'r Wladwriaeth Islamaidd yn ei wneud ar hyn o bryd (y cam cyntaf oedd sefydlu califfiaeth), a dyna, efallai, y rheswm pennaf y byddai America'n wirion i gael eu temtio i anfon milwyr i ymladd ar lawr gwlad yno. Dyna'n union fyddai'r Wladwriaeth Islamaidd yn awyddus iawn i'w weld.

Cwestiwn academaidd, efallai, yw ai ffasgaeth grefyddol ynteu crefydd ffasgaidd yw'r hyn a geir yma. Fy ngreddf yw mai'r ail sy'n wir. Mae tuedd weithiau i dybio mai rhyw fath o facade yw'r hyn y mae grwpiau fel y Wladwriaeth Islamaidd yn ei ddweud, sef bod eu cwynion go iawn yn rai seciwlar a gwleidyddol ac mai modd o ddenu cefnogaeth yw eu mynegi mewn termau crefyddol. Hwyrach bod elfen fach o wirionedd i hynny yn achos al-Qaeda, ond mae'r Wladwriaeth Islamaidd yn wahanol yn ei hanfod. Eschatoleg pur sy'n sail i bopeth yn eu hachos hwy. Yn syml iawn, dylem eu derbyn wrth eu gair.

Goblygiadau hyn yw nad oes modd trafod â'r Wladwriaeth Islamaidd. Mae hyn yn llythrennol wir; nawr bod ganddynt eu califfiaeth, nid ydynt yn cydnabod unrhyw endid gwleidyddol arall. Iddynt hwy, byddai unrhyw drafod gyda rhywun allanol yn anislamaidd. Sicrhau diwedd y byd cyn gynted â phosibl yw'r nod. Mae mor ddu a gwyn â hynny. Nid oes gennyf syniad beth yw'r ateb yn y pen draw, ond mae deall a derbyn eu cymhellion yn fan cychwyn hanfodol, ac mae'r ysgrif yn eu hegluro'n gampus.

25/02/2015

Lol anwyddonol 'DNA Cymru'

Gwych yw gweld blog newydd Cymraeg am 'wyddoniaeth, technoleg, tystiolaeth a’r cyfryngau': Syndod. Mae'r blogiad cyntaf yn rhagorol: 'Profion llinach genetig, DNA Cymru ac S4C'.

Gwerthusiad damniol ydyw o raglen fydd yn dechrau ar ein sianel genedlaethol ar Ddydd Gŵyl Ddewi. Bwriad y rhaglen yw ateb y cwestiwn 'pwy yw'r Cymry?' trwy olrain llinallau genetig unigolion. Ond mae hynny'n amhosibl ac anystyrlon. Nid oes modd darllen DNA person penodol fel rhyw fath o fap. Mae S4C wedi cynhyrfu'n lân am rwtsh siwdowyddonol. Mae'n rhaid eu bod yn deall hynny'n dawel bach, ond ni welwch unrhyw arwydd o sceptigiaeth yn y deunydd hyrwyddo. Nid oes rheswm i beidio disgwyl i'r rhaglen ei hun fod yr un mor grediniol chwaith.

Rhag ofn eich bod yn credu bod hyn yn hallt, ystyrier y ffaith nad yw Alistair Moffat, y dyn sy'n bennaf gyfrifol am hyn i gyd, yn wyddonydd o fath yn y byd. Yn hytrach, mae'n berchen ar fusnes sy'n elwa trwy werthu 'profion' genetig. Mae S4C wedi cytuno'n llon a digywilydd i hyrwyddo propaganda masnachol ar ran quack llwyr sy'n debygol o wneud ffortiwn o'r fath sylw. Cyd-ddigwyddiad, rwy'n siwr, yw'r ffaith bod Moffat a phennaeth y sianel yn hen ffrindiau.

Darllenwch y cwbl, a rhannwch. Mae'n bwysig ein bod fel Cymry yn beirniadu'r nonsens yma'n chwyrn, rhag iddo ategu'r ystrydeb amdanom fel cenedl sy'n obsesiynu ynghylch ein hynafiaid a syniadau dwl am waed a rhyw fath o burdeb Celtaidd.

22/02/2015

Ynghylch 'eithafiaeth'

Bu cryn drafod yn ddiweddar am eithafiaeth islamaidd, yn dilyn terfysg ym Mharis, Copenhagen a gogledd Nigeria. Mae hynny'n gwneud synnwyr: mae pobl sy'n fodlon lladd eraill er mwyn ceisio gorfodi pawb arall i ufuddhau rheolau eu crefydd, trwy ddiffiniad, yn eithafwyr. Ond dylem osgoi cyfystyru eithafiaeth a pharodrwydd i ddefnyddio trais. Mae pob terfysgwr yn eithafol, ond nid yw pob eithafwr yn derfysgwr.

Mae hyn yn amlwg yn achos Cristnogaeth. Pan feddyliwn am eithafwyr Cristnogol, nid ydym o reidrwydd yn meddwl am bobl treisgar. Mae rhai Cristnogion ffwndamentalaidd yn ceisio lladd doctoriaid sy'n erthylu, ond eithriadau cymharol brin yw'r rhain. Ar y cyfan, rydym yn hapus i alw Cristnogion adweithiol yn eithafwyr hyd yn oed os nad yw'r syniad o ddefnyddio trais er mwyn cyflawni eu dyheadau'n croesi eu meddyliau.

Nid oes diffiniad clir ar gyfer eithafiaeth, wrth gwrs, a dyna ran o'r broblem. Yng nghyd-destun crefydd, fy nghynnig personol i yw mai 'eithafwyr' yw'r sawl sy'n disgwyl i bawb arall ufuddhau rheolau eu crefydd,  neu sy'n ceisio gorfodi eu crefydd ar eraill. Diffyg amlwg y diffiniad hwn yw'r posibilrwydd bod mwyafrif o fewn cymuned grefyddol yn credu neu'n gwneud hynny. Os mai'r norm yn eu mysg yw bod rheolau eu crefydd yn berthnasol i bobl nad ydynt yn rhannu'r ffydd honno, yna'n amlwg mae'n anodd galw hynny'n 'eithafol'. Os yw bron pawb yn eithafol, cyll y gair ei ystyr. Ond nid yw'n hawdd mesur barn carfannau o bobl fel hyn. Gweler, er enghraifft, arolygon sydd wedi ceisio mesur agwedd mwslemiaid Prydeinig tuag at bobl cyfunrywiol: cymysg yw'r canlyniadau.

Symptom o eithafiaeth yw'r defnydd o drais. Y dyhead i gyfyngu ar hawliau pobl eraill yw gwraidd y broblem. Mae llawer o bobl sydd, er na fuasent yn ystyried defnyddio trais am eiliad, yn arddel safbwyntiau hyll; trwy eu gwireddu, buasent yn cyfyngu ar hawliau pobl. Yn wir, mae'n bosibl i rywun heddychlon fod yn fwy eithafol eu diwinyddiaeth na therfysgwr. Gwahaniaeth methodolegol a strategol yw'r defnydd o drais yn y pen draw. Nid eithafiaeth ynddi'i hun yw'r broblem, ond y pwnc y maent yn eithafol yn ei gylch. Byddai bod yn 'eithafol' o blaid dyneiddiaeth, hawliau cyfartal neu seciwlariaeth yn rinwedd. Nid felly yn achos islamiaeth, yn amlwg.

Er mwyn gweld pam mae'r cyfystyru yma'n broblem, edrychwn yn ôl at yr helynt rai misoedd yn ôl am eithafiaeth islamaidd mewn ysgolion yn Lloegr. Gan fod y ddau gysyniad wedi'u cymysgu ym meddyliau llawer, casgliad cyffredin oedd bod yr ysgolion hyn yn dysgu plant i droi at derfysgaeth. Rhoddodd hyn gyfle hawdd i'r ysgolion wadu'r cyhuddiad o 'eithafiaeth' - na, nid oedd yr athrawon yn pregethu am rinweddau jihad - ac anwybyddu'r ffaith eu bod yn gorfodi'r disgyblion i ddilyn rheolau crefyddol adweithiol. Y perygl yw bod diffinio eithafiaeth islamaidd fel 'trais' yn gwneud i'r safbwyntiau adweithiol eu hunain ymddangos yn llai 'eithafol' mewn cymhariaeth. Os yw arddel safbwyntiau adweithiol, cul a gormesol (ond heb hyrwyddo hynny trwy drais) yn cael ei ystyried yn 'gymhedrol', rydym eisoes wedi colli'r ddadl.