26/05/2020

Pwysigrwydd disgwyl gwell

Mae'n rhyfeddol gweld Llywodraeth Prydain yn mynd i eithafion er mwyn amddiffyn Dominic Cummings, wedi i hwnnw gael ei ddal yn torri sawl rheol yn ymwneud â'r lockdown presennol. Mewn un penwythnos, maent wedi llwyddo i danseilio'r canllawiau mae pawb wedi bod yn eu dilyn ers dros ddeufis, a hynny yn y modd mwyaf abswrd a pheryglus.

Dylai Cummings ymddiswyddo, yn amlwg, ond nid yw wedi gwneud eto. Er nad oes gennyf syniad a fydd yn mynd ai peidio, rwy'n fwy gobeithiol nag ambell un, gan fod yr arolygon barn yn awgrymu'n gryf bod y cyhoedd, gan gynnwys cefnogwyr y Ceidwadwyr, wedi gwylltio'n arw. Nid sgandal arferol swigen San Steffan am un dyn yn unig mo hwn, ond sarhad personol i bawb sydd wedi dilyn y rheolau'n ufudd, gan gynnwys pobl mewn sefyllfaoedd anos o lawer na'r amgylchiadau a wynebodd Cummings.

Rwy'n greadur digon sinigaidd a phesimistaidd ynghylch gwleidyddiaeth, ar y cyfan, gan osod fy nisgwyliadau yn bur isel. Fel hynny, rwy'n lleihau'r siom, a'n cael mwy o fwynhad pan ddaw datblygiadau cadarnhaol. Eto i gyd, mae'n bwysig peidio gadael i sinigiaeth normaleiddio'r syniad na ddylid disgwyl i ymddygiad pobl fel Cummings fod ag iddynt unrhyw oblygiadau. Mae darogan "daw dim byd o hyn" o flaen llaw yn gallu gwneud i ni deimlo'n fydol-ddoeth a phwyllog, mewn cyferbyniad â'r rhai naïf a gor-optimistaidd hynny sy'n cynhyrfu gormod ar achlysuron fel hyn cyn cael eu siomi, ond mae perygl i'r sinigiaeth honno wireddu'i hun (rwy'n cynnwys fy hun ymysg yr euog fan hyn). Os anogir yr argraff nad yw'r cyhoedd yn disgwyl i ffigurau gwleidyddol orfod ymddiswyddo ar ôl camymddwyn, yna mae'r ffigurau gwleidyddol yn amlwg am sylweddoli hynny ac am ddod yn fwy tebygol o geisio dal eu gafael. Mae hefyd yn agwedd ceidwadol yn ei hanfod, gan ei fod yn dilorni'r syniad bod newid er gwell yn bosibl.

Dyma pam mae Donald Trump yn llwyddo i wneud dwsin o bethau bob un dydd (yn llythrennol) fyddai wedi bod yn sgandal farwol i unrhyw weinyddiaeth arall. Mae'r syniad wedi cydio nad oes rheswm i ddisgwyl gwell ganddo, felly mae'r cyhoedd bellach yn numb i lawer o'r hyn a wna. Rhaid osgoi syrthio i'r trap yma yn achos Cummings, ac ym mhob achos arall. Mae'n bwysig cynhyrfu am bethau fel hyn, hyd yn oed os ydym yn amau'n dawel bach na fydd yn arwain at unrhyw newid. Mewn geiriau eraill, bydded i ni osod ein disgwyliadau cyhoeddus yn uwch o lawer na'n disgwyliadau mewnol.

18/04/2020

Clap clap clap

Mae'n gyfnod eithriadol o anodd, ac mae'n naturiol i deimlo'n ddiymadferth. Yr unig beth mae'r rhan fwyaf ohonom yn gallu ei wneud i helpu yn y frwydr yn erbyn y coronafeirws yw aros adref, gan ddymuno'r gorau i staff y Gwasanaeth Iechyd sydd yn ei chanol hi. Mae'r dyhead i arddangos y gwerthfawrogiad hwnnw'n gyhoeddus yn ddiffuant, felly, a dyna mae llawer yn ei wneud bob nos Iau am 8 o'r gloch, trwy glapio dwylo tu allan i ddrysau'u tai.

Rwy'n tueddu i deimlo'n lletchwith am y math yma o ddefod dorfol (ac efallai mai dyma reswm nad apeliodd grefydd ataf erioed). Er cystal y bwriad gwreiddiol y tu ôl iddi, mae'n anochel bod elfen o orfodaeth yn datblygu: os nad ydych yn cymryd rhan, mae'n rhaid eich bod yn casau nyrsys. Mae elfen o berfformiad yn cymryd drosodd yn fuan iawn hefyd, wrth i'r clapio dwylo droi'n guro sosbenni, ac wedyn tân gwyllt, a hyd yn oed llusernau awyr (pethau ofnadwy y dylid eu gwahardd yn llwyr), gan droi'r holl beth yn gystadleuaeth pwy sy'n hoffi gofalwyr iechyd orau.

Nid dweud na ddylid clapio mo hyn, rhag i unrhyw un feddwl fy mod yn angharedig. Dylid pwysleisio bod llawer o ofalwyr iechyd wir yn gwerthfawrogi'r gwerthfawrogiad, ac mae unrhyw beth sy'n codi'u calonnau hwythau ar adeg fel hyn yn beth da. Gwir hefyd yw bod y cyfle i'r cyhoedd ddod at ei gilydd i gyfleu neges bositif yn llesol, a'n cynnig dihangfa oddi wrth ddiflastod unig hunan-ynysu. Mae pobl yn dyheu am rywbeth i'w ddathlu, am wn i. Ond mae'n swreal gweld pobl yn torri'r rheolau ynghylch cadw pellter cymdeithasol er mwyn cymryd rhan.

Roedd yr olygfa o Bont San Steffan yng nghanol Llundain nos Iau yn anhygoel, gan mai'r heddlu eu hunain ysgogodd y sioe. Mae rhai plismyn wedi cael gormod o flas ar eu grymoedd newydd, ac mae sawl enghraifft wedi bod ohonynt yn mynd dros ben llestri wrth geryddu pobl am fynd am dro, ond dyma'r eithaf arall. Yn enw cymeradwyo staff y GIC sy'n peryglu'u bywydau wrth geisio gwella cleifion y pandemig, mae'r heddlu'n creu golygfa sy'n denu torf, sy'n arwain at ledaenu'r union feirws sy'n gyfrifol am y sefyllfa hunllefus yn y lle cyntaf. Neges gymysg, a syfrdanol o eironig, a dweud y lleiaf. Er y bwriad da, mae'n amlwg bod angen i hyn stopio ar unwaith.

Y broblem yw bod "cefnogi gofalwyr iechyd" yn neges rhy gyffredinol, amhosibl anghytuno â hi. Oes unrhyw un sy'n fodlon cyfaddef nad ydyn nhw'n gwerthfawrogi staff y GIC? Mae hyd yn oed y gwleidyddion hynny sy'n ysu i breifateiddio'r gwasanaeth yn llwyr yn honni eu bod yn meddwl y byd ohoni, er mai mai holl hanfod a phwrpas 'Gwasanaeth Iechyd Cenedlaethol' yw mai'r wladwriaeth ddylai ei chynnal. Mae yna un peth amlwg y mae modd i bawb ei wneud er mwyn cefnogi'r GIC mewn ffordd ystyrlon, sef peidio pleidleisio dros bleidiau gwleidyddol sy'n gwrthod ei chyllido'n ddigonol ac sy'n dymuno i'r farchnad chwarae mwy a mwy o ran ynddi. Am y rheswm hwn,  rwy'n credu bod y stori am y dyn 99 oed sydd wedi codi miliynau o bunnoedd ar gyfer y Gwasanaeth Iechyd trwy gerdded yn ei ardd yn dorcalonnus. Mae camp y dyn yn amlwg yn rhyfeddol, felly nid beirniadaeth ohono ef ei hun, na phawb a roddodd arian, yw nodi na ddylid dathlu bod Gwasanaeth Iechyd Cenedlaethol angen haelioni elusennol.

Yn anffodus, mae llawer (mwyafrif, hyd yn oed, yn ôl ambell arolwg barn diweddar) yn methu â chyflawni'r un peth ymarferol y gallent ei wneud i gefnogi'r GIC. O'r herwydd, rwy'n ofni bod y clapio'n symbol sy'n golygu popeth i bawb, sef ffordd arall o ddweud nad yw'n golygu fawr ddim mewn gwirionedd. Mae'n dwyn i gof y geiriau gwag am "thoughts and prayers" a yngenir gan lawer o wleidyddion Americanaidd ar ôl achosion o saethu torfol, heb iddynt wneud unrhyw beth o werth am y peth.

Mae symbolau gor-gyffredinol yn gallu bod yn bethau peryglus, oherwydd, er gwaethaf y diffuantrwydd cychwynnol, maent yn tueddu i droi'n bethau digon jingoistaidd yn gyflym iawn, fel ddigwyddodd gyda'r pabi. Yn wir, ni fyddai'n syndod gweld yr arfer o gyd-glapio ar stepen y drws yn dod yn rhan o ddefodau Sul y Cofio. Hawdd yw dychmygu ymdrechion i gynnwys yr heddlu a'r teulu brenhinol hefyd. Rydym eisoes wedi cael ein hannog i glapio'r Prif Weinidog pan roedd yn wael yn yr ysbyty gyda'r feirws, wedi'r cyfan.

Mae yna rywbeth lled grefyddol am symbolau a defodau torfol fel hyn.  Yn achos y bobl ar y bont, mae bron fel petaent yn credu bod yr hyn mae'r weithred yn ei gynrychioli yn rhoi imiwnedd dros dro rhag y coronafeirws ynddo'i hun. Ceisio dangos i'r coronafeirws nad ydynt am adael iddo'u trechu, efallai. Wrth gwrs, nid yw tactegau seicolegol yn effeithiol yn erbyn feirysau (dyma pam mai aflwyddiannus fu datganiadau hyderus Donald Trump nad oedd y feirws yn broblem wirioneddol; mae PR a rhethreg wleidyddol yn dda i ddim yn erbyn ffenomenau naturiol).

Fel un a dreuliodd bythefnos yn yr ysbyty rai fisoedd yn ôl, gallaf dystio bod staff y GIC yn gwneud gwaith anhygoel a'n haeddu pob clod. Ond mae angen cofio beth mae cefnogi staff y GIC yn ei olygu'n ymarferol, a pheidio gadael i wleidyddion fanteisio ar y traddodiad newydd yma er mwyn ymddangos yn fwy cefnogol nag ydynt mewn gwirionedd.

27/03/2020

Plismona'r pandemig

Er fy mod yn ddrwgdbybus o'r syniad o roi gormod o rym i'r heddlu, mae'r pandemig Cofid-19 presennol yn sefyllfa eithriadol iawn. O'r herwydd, rwy'n cytuno'n llwyr â'r angen i orfodi pobl i aros adref oni bai bod rhaid. Yn wir, dylai'r mesurau hyn fod wedi mynd i rym wythnosau'n ôl. Mae'n amser rhyfedd i fod yn rhyddewyllyswr sifil (civil libertarian), rhaid dweud. Teimladau cymysg a gefais, felly, wrth weld hyn gan heddu Swydd Derby:
Ar un olwg, mae'r bobl yn y fideo yn cadw pellter oddi wrth deuluoedd eraill, felly mae'n hynod annhebygol bod eu gweithredoedd wedi lledaenu'r coronafeirws. Yn hynny o beth, maent yn 'mynd am dro' mewn modd sy'n cydfynd â'r rheolau. Y broblem, wrth gwrs, yw eu bod wedi teithio yn eu ceir i gyrraedd y lle, a bod eu gallu i gadw pellter yn ddibynnol ar y ffaith bod bron pawb arall yn aros gartref. Petai pawb arall yn cael yr un syniad, byddai golygfeydd gwallgof y penwythnos diwethaf yn cael eu hail-adrodd, gyda thorfeydd anferthol yn heidio i beauty spots poblogaidd ledled y wlad fel petai'n ganol haf (yn wir, y penwythnos diwethaf oedd un prysuraf Eryri erioed). Mae'n esiampl glasurol o'r tragedy of the commons. Mae'r ffaith bod pobl i fod i aros yn eu tai yn golygu bod ein bryniau gwledig yn wag, ac mae'r union ffaith honno'n eu gwneud yn fwy deniadol.

I fod yn saff, mae'n deg dweud na ddylai pobl fod yn mynd allan yn eu ceir er mwyn hamddena: os mynd am dro, gadewch y tŷ ar droed ac ewch lawr y lôn neu rownd y bloc. Eto i gyd, ac er nad wyf yn anghytuno â sentiment y fideo, mae rhywbeth petty ac annifyr iawn am y syniad o'r heddlu'n defnyddio dronau i ysbïo ar bobl yn mynd â'u cŵn am dro yng nghanol nunlle er mwyn codi cywilydd arnynt ar y we. Gadewch i ni fod yn hollol 2glir am un peth: nid yw'r bobl yn y fideo'n torri unrhyw gyfreithiau.

Mae'r pandemig yn berygl bywyd, ac mae angen mesurau llym er mwyn osgoi'r gwaethaf. Ond rwy'n gobeithio'n wir na fydd yr heddlu wedi cael gormod o flas ar y grym newydd yma (a dylid cofio bod grymoedd fel hyn, fel pob grym arall, yn tueddu i gael eu gor-ddefnyddio yn erbyn lleiafrifoedd ethnig). Mae yna elfen o power trip yn yr uchod, a dylem fod yn wyliadwrus.

14/03/2020

Y coronafirws a'r cyhuddiad o orymateb

Yn y diwedd, gwnaethpwyd y penderfyniad doeth i ohirio'r gêm rygbi rhwng Cymru a'r Alban. Nid epidemolegydd mohonof o fath yn y byd, ond nid oedd cynnull 75,000 o bobl mewn un lle, gyda mwy fyth wedi'u gwasgu yn nhafarnau Caerdydd, yn swnio'n beth call iawn i wneud ar yr amser penodol yma.

Mae'n debygol bod y penderfyniad yn golygu bydd yna lawer o bobl, a fyddai fel arall wedi dal yr haint, yn osgoi gwneud hynny (am y tro, o leiaf). Y broblem yw ei bod yn amhosibl profi hynny. Mae bob tro'n anodd dangos bod penderfyniad wedi achosi i rywbeth beidio digwydd. O'r herwydd, os na fydd cynnydd annisgwyl o ddramatig yn yr achosion yng Nghymru dros yr wythnos nesaf, mae'n anochel y bydd cyhuddiadau mai gorymateb oedd y gohirio.

Dyma broblem gyffredin a rhwystredig. Ers y flwyddyn 2000, er enghraifft, honiad cyffredin yw mai gor-heipio a ffws di-angen oedd y pryder am chwilen y mileniwm. Nid yw hyn yn wir o gwbl: roedd y broblem yn un fawr a difrifol, a dim ond diolch i lawer iawn o waith y llwyddwyd i'w hosgoi. Yn yr un modd, os, trwy wyrth, y llwyddwn i leihau allyriadau carbon yn ddigonol dros y blynyddoedd nesaf i osgoi rhai o senarios gwaethaf newid hinsawdd, bydd llawer iawn o bobl yn dewis dehongli hynny fel arwydd mai celwydd oedd y cyfan yn y lle cyntaf yn hytrach na bod camau anodd a bwriadol wedi datrys problem wirioneddol.

Mae cyfnod anodd eithriadol o'n blaenau, ac er bod pethau wedi difrifoli'n fawr ym Mhrydain dros y 48 awr diwethaf, rwy'n cael yr argraff o hyd nad yw pobl yn gwerthfawrogi'n llawn bod hyn am darfu ar ein bywydau am fisoedd, nid wythnosau. Nid yw tro pedol sydyn y llywodraeth, a fu am wythnosau'n arddel polisi laissez faire idiosyncrataidd tuag at y firws, yn debygol o wneud llawer o les i ymddiriedaeth y cyhoedd yn yr awdurdodau. Mae popeth yn awgrymu i mi mai atal torfeydd yw'r agwedd gallaf (er ei bod yn berffaith wir bod problemau â hynny hefyd), ond mae'n destun pryder mai dim ond rwan yr ydym yn ymuno â gweddill y byd a chyrraedd y casgliad hwnnw. Teg yw dweud bod gorymateb yn amhosibl pan fo cannoedd o filoedd o fywydau, a miliynau ychwanegol ledled y byd, yn y fantol.

21/01/2020

Syrcas y frenhiniaeth

Un o'r pethau rhwystredig am y cyhoeddiad bod y Tywysog Harri a Meghan Markle yn 'camu'n ôl' o'r rhan fwyaf o'u dyletswyddau brenhinol yw cael fy ngorfodi, fel gweriniaethwr rhonc, i gydymdeimlo ychydig. Mae agwedd y tabloids Llundeinig tuag at Markle yn gwbl hiliol, fel mae cymharu'r penawdau hyn ochr yn ochr â'u hymdriniaeth â Kate Middleton yn ei wneud yn glir. Nid oes ryfedd eu bod, i bob pwrpas, yn codi dau fys ar y wasg. Buaswn i'n dadlau y dylai Harri fod wedi gwneud y cyhoeddiad flynyddoedd yn ôl, ar y sail bod y frenhiniaeth yn gysyniad hollol dwp ac anfoesol, ond gwn fy mod yn gofyn gormod.

Eto i gyd, nid yw'n eglur sut mae modd iddynt ddod yn 'annibynnol' oddi wrth y teulu brenhinol. Nid yw hyd yn oed yn glir iawn beth fyddai hynny'n ei olygu yn ymarferol. Yn ôl eu gwefan newydd, maent am barhau i dderbyn 95% o'u hincwm. Mae cario ymlaen i fwynhau'r holl arian yna tra'n osgoi gwneud y gwaith (os galw beth maent yn ei wneud yn 'waith') yn swnio fel trefniant cyfleus iawn i mi. A beth bynnag, royals swyddogol neu beidio, maent am barhau i elwa ar eu statws fel selebs byd enwog, statws sy'n deillio o ddim mwy na'r ffaith bod Harri wedi digwydd cael ei eni'n fab i'w rieni.

Mae'n adrodd cyfrolau bod hyn i gyd wedi sigo'r frenhiniaeth fel sefydliad lawer iawn mwy na'r posibilrwydd cryf bod ail fab y Frenhines wedi treisio merched ifainc gyda chymorth cyfaill oedd yn bedoffeil enwog. Nid wyf yn arbennig o obeithiol y bydd penderfyniad Harri a'i wraig yn arwain at dranc y frenhiniaeth (rwy'n fwy optimistig am farwolaeth y matriarch, sy'n agosau, ac a fydd yn golygu, gyda lwc, coroni Brenin Siarl III eithriadol o amhoblogaidd), ond byddai hynny'n neis. Mae'r holl gyfundrefn yn hurt ac anystyrlon a llwgr. Gresyn na fyddai gweddill y teulu rhyfedd hefyd yn 'camu'n ôl'.

05/01/2020

Derek Acorah

Mae Derek Acorah, y seicig a gafodd yrfa lewyrchus trwy honni ei fod yn gallu siarad â'r meirw, wedi marw. Dyma gael y jôc hawdd o'r ffordd: pam ddylai rhywbeth bach di-nod fel diwedd ei fodolaeth yn ein byd ni olygu diwedd ar ei yrfa? Oni ddylai hyn wneud ei waith hyd yn oed yn haws?

Gyda'r hinsawdd wleidyddol yn parhau i ddirywio, gall deimlo braidd yn sathredig i wastraffu amser yn beirniadu pobl fel Acorah. Ond mae'n bwysig peidio anghofio pa mor wrthun ydynt. Er y disclaimers yn y print mân mai 'adloniant' yw eu sioeau, maent yn twyllo pobl mewn galar, yn y mod mwyaf uffernol o greulon a digywilydd.

Yr arfer gyda phob math arall o dwyll yw carcharu'r twyllwyr. Nid yw'n eglur i mi pam nad yw hyn yn wir yn achos seicigs cyfoethog (er bod ambell eithriad). Dylai Acorah fod wedi cael ei ddedfrydu flynyddoedd maith yn ôl, ac mae'n anfaddeuol ei fod wedi cael treulio cynifer o amser ar y teledu. Dagrau pethau yw bod y twyll mor rhyfeddol o sâl ac amlwg. Pob lwc iddo ar yr 'ochr arall', am wn i.

24/07/2019

Y broblem gyda dychan ysgafn

Mae'n swyddogol, felly, mai Boris Johnson fydd ein prif weinidog nesaf. Rwy'n siwr bydd cynhyrchwyr Have I Got News For You? yn hapus gyda'r ffaith y bydd digon o ddeunydd dychan ysgafn i'w cadw'n brysur.


A dyna'r broblem: brand HIGNFY o hiwmor saff a twee sydd ar fai, i raddau helaeth, am alluogi Johnson i godi mor bell yn y lle cyntaf, trwy ein gwahodd i biffian chwerthin am flerwch ecsentrig y dyn er bod ei bersona, mewn gwirionedd, wedi'i feithrin yn fwriadol.

Yn yr hinsawdd wleidyddol hyll sydd ohoni, mae fy ngallu i oddef nonsens twee yn gostwng yn gyflym iawn. Keep calm, yr obsesiwn gyda Larry'r gath, y breuddwydio bod y Frenhines am roi Johnson yn ei le yfory a gwrthod ei brif weinidogaeth: bullshit syrffedus i gyd. O'r holl ymatebion posibl i'r ffaith bod Donald Trump a Boris Johnson bellach mewn grym, mae'n anodd dychmygu rhywbeth mwy embarrassing a phathetig na'r balwnau plentynnaidd yna ohonynt.

Mae angen difrifoli a thyfu fyny. Nid yw dychan wedi marw, o reidrwydd, ond mae angen iddo fod yn llawer iawn craffach, miniocach a chasach. Wrth i'r byd go iawn droi'n wirionach bob dydd, mae'n wir bod dychan yn mynd yn anos. Ond os rhoi cynnig arni, herio gwleidyddion a'u dal i gyfrif o ddifrif ddylai fod y nod. Y gwrthwyneb llwyr ddigwyddodd yn achos Johnson, ac rydym i gyd ar fin talu'r pris.

28/06/2019

Malu cachu fel arf wleidyddol

Mae'n werth darllen stori Jeremy Vine am arddull areithio Boris Johnson mewn seremonïau gwobrwyo. Ie, act, i raddau helaeth, yw'r persona shambolaidd a gwallgof. Mae'n portreadu ei hun, yn fwriadol a gofalus, fel person blêr a byrfyfyr (mae'n hysbys ei fod yn gwneud pwynt o rwbio'i wallt cyn ymddangos yn gyhoeddus, er enghraifft). Am ryw reswm, mae llawer iawn o bobl yn mwynhau'r persona.

Mae stori Vine yn fy nghorddi. Mae'n wirion bod y cymeriad 'Boris' mor boblogaidd yn y lle cyntaf, ond fe ddylai fod wedi bod yn amlwg, gan gynnwys i Vine ei hun, ei fod yn greadigaeth bwriadol. Nid yw Vine yn sôn am hyn, ond rwy'n credu'n gryf bod rhaid i raglenni dychan ysgafn fel Have I Got News For You? ysgwyddo llawer iawn o'r bai am y grym gwleidyddol sydd gan Johnson a'i debyg heddiw. Tric Johnson oedd gosod ei hun fel antedôt i sbin slic proffesiynnol Llafur Newydd, er ei fod yntau'n paratoi'r un mor drylwyr yn ei ffordd ei hun.

Yng ngoleuni stori Vine (nad yw'n unigryw), mae'n amhosibl credu'r nonsens a raffodd Johnson wrth ateb cwestiwn am ei amser hamdden. Mae'n berffaith amlwg ei fod yn siarad shit llwyr.

A dyna'r pwynt. Mae bron yn sicr mai dyma ein prif weinidog nesaf. Gall Boris Johnson ddweud beth bynnag ddiawl y myn. Fe ddywedodd Donald Trump y gallai saethu rhywun ar Fifth Avenue heb golli cefnogaeth, ac roedd yn berffaith iawn (yn wir, dyna un o'r ychydig ddatganiadau ffeithiol gywir i ddod o enau Trump erioed), ac mae Boris Johnson yn gwybod yn iawn bod rhywbeth tebyg yn wir amdano yntau hefyd.

Pan mae gwleidydd yn gallu siarad shit, malu cachu, am bethau sy'n amlwg yn ffrwyth ei ddychymyh, heb niweidio'i sefyllfa o gwbl, mae'n arwydd clir bod democratiaeth mewn trafferth a'n dadfeilio. Os rywbeth, cynyddu ei bŵer mae Johnson wrth ddweud y fath bethau. Mynegiant o rym gwleidyddol amrwd yw arddangos eich gallu i raffu rybish llwyr a throlio'n ddi-hid fel hyn. Dyma'r gwahaniaeth rhwng celwydd cyffredin a bwlshit, fel y disgrifiodd Harry Frankfurt yn ei lyfryn enwog. Rwy'n siwr ei fod yn cael cryn fwynhad o weld sylwebyddion parchus yn  ceisio dadansoddi'i stori dwp. Mae ymateb i'r fath rybish o gwbl yn ein is-raddio ni i gyd, er nad yw anwybyddu ein darpar brif weinidog yn opsiwn chwaith. Mae stori Johnson yn nonsens, mae'r newyddiadurwyr yn gwybod bod y stori'n nonsens, ac mae Johnson yn gwybod bod y newyddiadurwyr yn gwybod bod y stori'n nonsens, ond, ysywaeth, nid oes ots. Gêm yw hyn i Johnson.

Mae Vladimir Putin yn gwneud rhywbeth tebyg drwy'r amser, am bynciau mwy difrifol. Po amlycaf a rhyfeddaf y celwydd, y gorau. Mae gorfodi ei gefnogwyr i amddiffyn sylwadau sy'n amlwg yn anghywir yn fodd o arddangos ei bŵer drostynt, a thros y syniad o realiti ei hun. Yr union ddeinameg yma sydd ar waith mewn cwltiau crefyddol, fel mae'n digwydd.

Dylid pwysleisio nad yw hyn yn golygu bod Johnson yn athrylith o fath yn y byd. Nid yw pob un dim a wna wedi'i gynllunio'n ofalus; ystyrier ffars ei ymgais i olynu David Cameron yn 2016. Ond nid oes rhaid iddo fod. Nid yw torri system wleidyddol yn arbennig o anodd, cyn belled nad ydych yn berson sy'n teimlo embaras. Nid yw'n gymeriad hollol ffug chwaith; mae cnewyllyn o wirionedd i'r shambls. Ond mae'n sicr wedi deall sut i fanteisio ar y cnewyllyn hwnnw, a'i or-ddweud i eithafion.

Mae Johnson, Trump a Putin yn bobl wahanol, ond mae ganddynt yn gyffredin y gallu yma i fynd i hwyl tra'n datgymalu'r cysyniad o wirionedd. Nid oes modd gor-bwysleisio pa mor beryglus yw hyn, yn fy marn i. Rydym yn llithro i le tywyll dros ben.

05/06/2019

Rhagfarn Widdecombe ac amddiffyniad truenus Farage

Mae'n anodd dychmygu eitem deledu llai apelgar na Piers Morgan yn dadlau gyda Nigel Farage am sylwadau ffiaidd gan Ann Widdecombe. Pwy ddychmygodd y byddai'r canlyniad mor affwysol o dwp?

Mae gan Widdecombe  hen hanes o ddweud pethau hyll am gyfunrywioldeb. Yn ddiweddar, fe ategodd y syniad y bydd modd i wyddoniaeth 'wella' hoywon. Daeth Farage i'w hamddiffyn, ar y sail 'that devout Christians should be allowed to have their opinion'.

Wrth gwrs, nid yw'r ateb yna'n amddiffyniad o fath yn y byd. Mae'n ddi-sylwedd a phathetig am nifer o resymau. Yn un peth, os mai'r peth gorau y mae modd ei ddweud am sylwadau Widdecombe yw nad yw'n anghyfreithlon iddi eu dweud, dyna gliw eithaf amlwg nad oes amddiffyniad call ar gael.

Boed oherwydd ei fod yn anonest neu'n ddwl, neu gyfuniad o'r ddau, mae Farage yn ceisio dadlau mai ystyr rhyddid mynegiant yw cael dweud pethau hurt a hyll heb i unrhyw un arall gael herio'n ôl. Yn hytrach, holl bwynt rhyddid mynegiant yw bod sylwadau atgas yn ennyn gwawd pawb arall. Yn yr un modd, nid goddefgarwch yw goddef anoddefgarwch.

Syniad dwl arall fan hyn yw bod dweud pethau rhagfarnllyd yn dderbyniol cyn belled bod y siaradwr wir yn eu credu ag arddeliad, yn enwedig os ydynt wedi'u seilio ar ffydd grefyddol. O, mae hi'n daer a diffuant wrth fynnu bod rhywbeth yn bod ar hoywon? Wel dyna ni, popeth yn iawn felly! Nid yw'n hawdd canfod y geiriau i fynegi pa mor blentynnaidd yw'r ffordd yma o feddwl. Yn yr un modd, os oes miliynau o babyddion yn credu'r hyn y mae Widdecombe yn ei gredu, nid yw hynny'n gwneud y safbwynt yn dderbyniol. Mae'n golygu bod y miliynau hynny i gyd yn rhagfarnllyd hefyd. Ni ddylai hyn fod yn anodd.

04/06/2019

Ysgytlaethu

Mae yna hobi newydd wedi dod yn boblogaidd iawn dros yr ychydig wythnosau diwethaf, sef taflu ysgytlaeth dros eithafwyr asgell-dde. Mae'n edrych fel llawer o hwyl, ac mae'n anodd peidio teimlo boddhad o weld Stephen Yaxley-Lennon, Carl Benjamin, Nigel Farage a'u tebyg yn edrych yn ddwl a hufennog.

Nid tacteg newydd mo hyn mewn gwirionedd. Mae yna draddodiad hir o daflu bwydydd a phethau diddorol eraill at ffigurau gwleidyddol atgas. Mae'n anghyfreithlon, wrth gwrs, ond dyna holl bwynt anufudd-dod sifil.

Mae'r dacteg yn effeithiol i raddau helaeth. Nod y dde eithafol yw gwthio ffiniau'r hyn y mae'n dderbyniol i'w ddweud tra'n parhau i ymddangos yn barchus, ond mae'n anodd edrych yn barchus pan mae ysgytlaeth yn diferu o'ch gwallt a'ch siwt. Mae gwneud pobl annifyr yn destun chwerthin a gwawd yn un ffordd o frwydro yn eu herbyn. Mae hefyd yn ffordd rymus o bwysleisio maint a nerth y gwrthwynebiad i'r hyn sydd gan y ffigurau hyll yma i'w dweud.

Fel rwyf wedi'i ddweud droeon, rwy'n chwyrn o blaid rhyddid mynegiant fel mater o egwyddor. Ni ddylid gwahardd y bobl hyn rhag dweud yr hyn y maent am ei ddweud. Eto i gyd, rwy'n credu bod yna duedd digon plentynnaidd i or-ramantu am allu 'trafod' a 'dadlau' i ddatrys anghydfodau gwleidyddol. Nid oes pwrpas ymarferol eistedd lawr i geisio dal pen rheswm yn gwrtais gyda phobl fel Stephen Yaxley-Lennon.

Dylid pwysleisio bod Danyaal Mahmud, a ddechreuodd yr holl ysgytlaethu trwy daflu ei ddiod dros Yaxley-Lennon, wedi gwneud hynny ar ôl cael llond bol o'r ffasgydd hwnnw a'i ddilynwyr yn malu cachu'n ymosodol ac ymwthiol yn ei wyneb. Awgrymaf bod yna wahaniaeth rhwng hynny a mynd allan o'n ffordd i brynu ysgytlaeth a chwilio am ffigurau dde-eithafol i'w daflu drostynt. Erbyn hyn, buaswn i'n arddel y syniad o'u dilyn tra'n llymeitian yr ysgytlaeth yn araf a thawel. Digon i'w gwneud yn nerfus a phetrusgar.

Mae'n amlwg bod angen bod yn ofalus. Er rhinweddau'r dacteg, mae'n anochel bod taflu diodydd hufennog dros eithafwyr asgell-dde yn mynd i waethygu'r hinsawdd wleidyddol ymhellach, yn enwedig gan eu bod mor hoff o geisio portreadu'u hunain fel merthyron. Bydd y dde yn sicr o ddefnyddio dulliau tebyg (a gwaeth) drachefn. Ar y llaw arall, gellir dadlau bod yr eithafwyr asgell-dde yn benderfynol o waethygu'r hinsawdd wleidyddol doed a ddelo, felly efallai nad oes llawer i'w golli beth bynnag. Mae'n ddadlennol, wedi'r cyfan, mai ymateb greddfol Yaxley-Lennon i'r ysgytlaeth oedd taflu dyrnau yn syth bin. Ymateb Ed Miliband pan gafodd hwnnw ŵy ar ei ysgwydd oedd edrych yn ddryslyd am eiliad neu ddwy cyn tynnu ei siaced a pharhau â'r cyfweliad.

Fy mhryder mwyaf yw'r clasur (syrffedus) hwnnw am y llethr llithrig. Er y bwriadau da cychwynnol, mae gan bethau fel hyn duedd o ledaenu a chroesi ffiniau. Pwy, yn union, sy'n haeddu ysgytlaeth? Os Farage, beth am wleidyddion Brexitaidd Ceidwadol prif lif? Os rheiny, beth am Frexitwyr y chwith? Os rheiny, beth am genedlaetholwyr Cymreig ac Albanaidd sydd â'u bryd ar ddatgymalu'r Deyrnas Unedig? Beth am rheiny sy'n dweud pethau beirniadol am islam a chrefydd, gan nad oes cytundeb ynghylch lleoliad y ffin rhwng dadleuon adeiladol a rhagfarn? Nid oes ateb clir, ond dylid cadw'r cwestiwn mewn cof.

15/05/2019

Diffinio islamoffobia

Er bod y gair yn drwsgl, rwy'n anghytuno'n gryf â phobl sy'n dadlau mai label ffug yw 'islamoffobia', dyfais er mwyn tawelu beirniaid yn unig. Yn anffodus, mae rhagfarn ac anffafriaeth yn erbyn mwslemiaid yn bodoli, dyma'r gair sydd wedi cydio fel ffordd gyfleus o gyfeirio at y ffenomen honno, a dyna ni.

Mae'n eithriadol o anodd gwahanu'r rhagfarn honno oddi wrth y ffaith bod mywafrif anferth o fwslemiaid yn aelodau o grwpiau ethnig lleiafrifol. Y gwir amdani yw bod y rhan fwyaf o achosion o islamoffobia hefyd yn achosion o hiliaeth. 'Crefydd yw islam, nid hil' yw'r ymateb fel arfer pan gyhuddir rhywun gwrth-islam o hiliaeth. Nid yw'r ymadrodd hwnnw'n anghywir, ond mae'n anghyflawn. Mae ymosod ar islam yn aml yn proxy cyfleus ar gyfer agweddau hiliol.

Wedi dweud hyn oll, rwy'n canfod fy hun yn y sefyllfa anghyfforddus o gytuno â phenderfyniad llywodraeth Theresa May i wrthod y diffiniad yma o islamoffobia: “Islamophobia is rooted in racism and is a type of racism that targets expressions of Muslimness or perceived Muslimness". Am y rhesymau uchod, rwy'n cydymdeimlo'n fawr â sentiment y frawddeg. Ond mae gan y diffiniad broblem sylfaenol dros ben, sef nad ydyw, mewn gwirionedd, yn ddiffiniad o fath yn y byd. Pa fath o sylwadau sydd yn enghreifftiau o islamoffobia, yn benodol, a pha rai sydd ddim? Dyna'r cwestiwn dylai diffiniad ei ateb, ond nid yw'r frawddeg yna'n gymorth o gwbl.

Oherwydd hyn, er mor real ac erchyll yw'r rhagfarn yn erbyn islam yn ein hinsawdd wleidyddol sydd ohoni, mae perygl y byddai'r diffiniad hwn yn cael ei gamddefnyddio i bardduo rheiny sy'n beirniadu islam am resymau call a dilys (ac mae digon o feirniadaethau felly i'w gwneud). Mae'r gair yn cael ei ddefnyddio i'r perwyl yna'n barod, felly na, ni fyddai rhoi grym cyfreithiol i ddiffiniad fyddai'n fodd o dawelu beirniadaeth deg yn ddoeth na chyfiawn.

10/03/2019

Tynged Trump

Mae yna gryn ddyfalu, eto, bod ymchwiliad y Special Counsel Robert Mueller i ymgyrch arlywyddol Donald Trump yn dirwyn i ben. Dylid cymryd adroddiadau fel hyn â dogn helaeth o halen, gan fod pobl wedi bod yn dweud pethau tebyg ers blwyddyn a mwy. Ar ben hynny, nid yw'n glir sut, yn union, y bydd yr ymchwiliad yn gorffen.

Beth bynnag fydd yn 'yr adroddiad terfynol', os yn wir y cawn un, mae'n amlwg erbyn hyn bod ymgyrch Trump wir wedi rhannu gwybodaeth â chyd-lynu â Rwsia mewn quid pro quo. Gan mai am Donald Trump yr ydym yn sôn, nid yw'n syndod mai arian oedd y sail: roedd yn gobeithio cael caniatâd i adeiladu gwesty ym Mosgo, gan gytuno, petai'n ennill, i ddiddymu sancsiynau yn erbyn Rwsia petai'n ennill (sy'n obsesiwn i Putin). Rydym yn gwybod bod Trump wedi bod yn ddibynnol ar arian Rwsiaidd, o ffynonellau amheus dros ben, ers blynyddoedd maith. I bob pwrpas, mae wedi bod yn fodlon gadael i Rwsiaid llwgr ei ddefnyddio fel modd o wyngalchu arian.

Trwy ddogfennau llys, mae Mueller eisoes wedi rhoi darlun eithaf clir i ni o'r hyn a ddigwyddodd. Os bydd casgliadau terfynol yn cael eu rhyddhau, rwy'n eithaf hyderus y byddent yn cynnwys llawer iawn mwy, a bydd y cyfan yn hynod ddamniol. Ysywaeth, mae bron yn sicr na fydd yn erlyn Trump ei hun. Wedi dweud hynny, rwy'n credu bod lle i obeithio y bydd Mueller yn mynd ar ôl rhai o'i blant, a'i fab-yng-nghyfraith Jared Kushner, gan ddisgrifio holl droseddau Trump yn uniongyrchol ond heb ei arestio. Ond y gwir yw nad oes unrhyw un ond Mueller ei hun yn gwybod sut mae hyn am orffen.

Wrth gwrs, mae yna fwy na digon yn hysbys yn barod i gyfiawnhau uchelgyhuddo'r arlywydd. Ond plaid Trump yw'r GOP bellach, ac mae'n annhebygol y bydd modd darblwyllo digon o Weriniaethwyr i gael gwared arno doed a ddelo. Mewn geiriau eraill, er fy mod yn tueddu i feddwl y bydd casgliadau Mueller yn ddifrifol, nid yw hynny'n golygu o reidrwydd y bydd ei blaid yn troi arno. Mae'n anodd dweud gyda phethau fel hyn; roedd y GOP yn cefnogi Nixon yn daer nes y funud y penderfynasant newid eu meddyliau. Ond rwy'n credu bydd Trump yn goroesi nes etholiad 2020.

Rwy'n credu bod Trump mewn dyfroedd dyfnion serch hynny. Nid oherwydd Mueller, ond oherwydd yr holl ymchwiliadau eraill sydd ar y gweill, gan gynnwys rhai Rhanbarth Deheuol Efrog Newydd (SDNY). Nhw sydd wedi bod yn erlyn Michael Cohen, ac sydd bellach yn craffu ar y Trump Organisation. Yn wahanol i Mueller, mae rhyddid ganddynt i fynd ar ôl pob math o dor-cyfraith, ac maent yn sicr wedi canfod tystiolaeth bod cwmni Trump yn euog o hynny, yn mynd yn ôl degawdau. Nid gormodiaith yw dweud mai sefydliad troseddol yw'r Trump Organisation o'r top i'r gwaelod. Rhed Trump y cwmni fel teulu maffia i bob pwrpas, ac mae'n hen bryd i'r awdurdodau graffu arno'n iawn. Mae'r ffaith bod cymaint o'r llygredd yma wedi bod yn gyfrinach agored ers cyhyd yn adrodd cyfrolau damniol am yr union system economaidd a gwleidyddol sydd wedi caniatáu i Trump (a phobl fel Paul Manafort) ffynnu yn y lle cyntaf.

A dweud y gwir, rwy'n credu yn y diwedd y daw'n amlwg mai ennill yr arlywyddiaeth oedd y camgymeriad gwirionaf a wnaeth Trump erioed. Mae'n debygol iddo ymuno â'r ras yn y lle cyntaf am resymau ariannol a llwgr, heb gredu y byddai'n ennill. Fel mae pethau, mae wedi sicrhau bod dulliau amheus ei fusnes o dan chwyddwydr y gyfraith o ddifrif o'r diwedd, fel y dylent fod wedi bod mor bell yn ôl â'r 1980au.

Yn ôl confensiwn, nid yw arlywyddion yn cael eu herlyn yn gyfreithiol tra maent yn y swydd. Hyd yn oed wedyn, pan mae arlywyddion a swyddogion wedi torri'r gyfraith, mae yna duedd warthus i 'faddau' iddynt ar ôl iddynt adael y swydd. Efallai, felly, na ddylwn fod yn rhy obeithiol, ond mae wir yn bosibl y bydd rhaid i Trump ennill etholiad 2020 er mwyn aros allan o'r carchar.  Ond gan dybio bod Trump am golli etholiad 2020, gallwn ddychmygu senario lle bydd yn cael ei arestio'n fuan ar ôl gadael y swydd, a'r Trump Organisation yn cael ei gau i lawr yn gyfan gwbl. Dyna ddylai ddigwydd, o leiaf, am resymau strategol yn ogystal ag egwyddorol. Petai'n osgoi cyfiawnder, byddai'n gadarnhad bod system ddemocrataidd America wir wedi dadfeilio'n barhaol.

20/02/2019

Shamima Begum

Mae'r cwestiwn ynghylch beth i'w wneud â Shamima Begum yn un digon dyrys. Roedd teithio i Syria er mwyn ymuno â'r Wladwriaeth Islamaidd yn beth twp ac ofnadwy i'w wneud, pymtheg oed neu beidio. Fe ddylai fod rhyw fath o oblygiadau cyfreithiol i hynny. Ond beth bynnag yw'r union ateb i'r cwestiwn, dylai adlewyrchu'r ffaith mai plentyn oedd hi ar y pryd. Cael ei brainwasho er mwyn i ddyn tipyn hŷn na gael manteisio arni'n rhywiol wnaeth hi yn y pen draw.

Yr un peth sy'n gwbl sicr yw na ddylai fod wedi colli ei dinasyddiaeth Brydeinig. Mae'r penderfyniad wir wedi fy nychryn. Prydeines yw hi, wedi'i geni a'i magu yn Lloegr. Nid oes ganddi ddinasyddiaeth Bangladeshi, nac unrhyw wlad arall, felly mae hyn wedi'i gadael yn gwbl ddi-wladwriaeth.

Nid oes modd gorbwysleisio pa mor frawychus yw'r cynsail sy'n cael ei osod wrth ddiddymu dinasyddiaeth Prydeinwyr fel hyn. Ni ddylai dinasyddiaeth ("yr hawl i gael hawliau", chwedl Hannah Arendt) fod yn amodol, o dan unrhyw amgylchiadau. Mae hynny'n enwedig o wir pan mae rheswm i bryderu bod y ffaith bod rhieni Begum o wlad arall yn wreiddiol wedi bod yn ffactor yn y penderfyniad. Mewn difrif, a fyddai hyn wedi digwydd i rywun fel fi petawn i, am ba bynnag, reswm, wedi gwneud yr un peth â hi? Dyma greu dau gategori o ddinesydd, i bob pwrpas. Ni ddylai unrhyw un orfod byw â'r pryder bod modd i'w gwlad eu hamddifadu o bob hawl sydd ganddynt yn y byd, boed hynny ar sail hil, ideoleg neu weithred, ond dyna'n union mae Sajid Javid newydd ei wneud.

Prydain yw gwlad Shamima Begum. Nid cyfrifoldeb unrhyw wlad arall mohoni. Os gwir y syniad y byddai Begum yn fygythiad i'r cyhoedd petai'n cael rhwydd hynt i ddychwelyd adref a cherdded strydoedd Prydain, yna cyfrifoldeb Prydain yw delio â hynny. Mae'n anfoesol i Brydain ddisgwyl i wlad arall, nad oes ganddi unrhyw gysylltiad â Begum, ysgwyddo'r baich. Yn hytrach na pharchu cyfraith a threfn a hawliau dynol, fel mae Prydain yn honni gwneud, mae ei llywodraeth newydd ymwrthod â'r gwerthoedd hynny yn y modd mwyaf llwfr.

Y gwir yw mai stynt gan Ysgrifennydd Cartref â'i fryd ar ddyrchafiad yw hyn. Mae'r ffaith bod cefnogwyr plaid lywodraethol y Deyrnas Gyfunol yn debygol o fod yn hapus â'i benderfyniad yn adrodd cyfrolau am yr hinsawdd wleidyddol hyll sydd ohoni.

04/02/2019

Cofio

Pob hyn a hyn, mae rhywun yn penderfynu paentio dros y graffiti enwog "Cofiwch Dryweryn" ar ddarn o hen wal ger Llanrhystud, ac mae rhywun arall wedyn yn mynd ati i adfer y geiriau gwreiddiol. Fe ddigwyddodd eto ddoe, ar ôl i ryw jôcar baentio "Elvis" dros y cwbl. O fewn dim o dro, ail-baentiwyd yr hen eiriau a sicrhawyd bod gyrrwyr yr A487 yn cael eu hatgoffa drachefn i gofio am foddi Capel Celyn yn hytrach nag am Mr Presley.

Mae'n wir bod grwgnach wedi bod yn y gorffennol pan mae'r graffiti wedi cael ei anharddu, ond am ba bynnag reswm mae'r ymateb diweddaraf wedi bod yn neilltuol o flin. Nid oes rheswm call am hynny yn fy marn i. Mae ambell un wedi mynd mor bell â galw'r enghraifft newydd yma yn 'hate crime', sy'n eithriadol o wirion.

Yr hyn sydd angen ei ddeall yw mai'r ail-baentio rheolaidd sy'n gwneud y graffiti'n eiconig, nid unrhyw fersiwn benodol ohono. Bydded i ni fod yn onest am hyn: mae'r graffiti ei hun, fel darn o gelfyddyd, yn ddigon di-nod. Y symlrwydd di-urddas yw'r union beth sy'n galluogi unrhyw genedlaetholwyr cyfagos i fynd ati i fod yn arwyr trwy ei adfer fel guerrillas fin nos o fewn oriau. Mae'r ffaith bod yna rywun bob tro mor barod i fynd i'r gâd i roi'r neges yn ôl yn ei le mor sydyn yn symbol rymus a radical ynddi'i hun.

Dyma pam rwy'n amheus o'r galwadau i 'warchod' y safle. Yr adnewyddu cyson, y nôl ac ymlaen chwareus, sy'n gwneud yr holl beth yn ddiddorol. Byddai ei rewi mewn amser a'i wneud yn 'swyddogol' yn ei ddifetha, yn fy marn i. Mae yna le i gofebau ffurfiol, yn sicr, a dylid cael un i gofio Tryweryn, ond dylem hefyd gadw lle anrhydeddus i ymdrechion answyddogol, byrfyfyr, amrwd, ychydig bach yn rybish, ac (yn bwysicach oll) byw. Mae angen mwy o 'fandaleiddio' o'r math a gyflawnodd Meic Stephens a Rodric Evans yn y lle cyntaf.

Cŵyn arall ar adegau fel hyn yw mai symptom ydyw o ddiffyg ymwybyddiaeth o hanes Cymru. Efallai. Ond yn yr achos hwn, efallai mai'r gwrthwyneb sy'n wir, ac mai jôc wybodus yn cyfeirio at ddarn niche dros ben o hanes cenedlaetholdeb Cymreig oedd yr Elvis. Ar y llaw arall, hwyrach mai cyd-ddigwyddiad llwyr yw'r cysylltiad hwnnw ac mai rhyw dwpsyn di-glem oedd wrthi. Pwy a wyr?

Beth bynnag yw'r gwir, diolch i'r 'fandal' mae stori'r boddi'n cael sylw blaenllaw yn y newyddion eto fyth, gan ein helpu i sicrhau bod pawb yn dilyn yr union orchymyn o dan sylw: Cofiwch Dryweryn.